کانونی دووەم 18, 2022

زۆرترین بینراو دیمانه‌

Error: No articles to display

Chalak Ahmad

Chalak Ahmad

عارف ڕوشدی

لە هەمو جیهانی پێشکەوتوودا دەستوور کۆڵەگەیەکی بنەرەتیی رێکخستنەوەی پایەکانی دەستەڵاتداری و خستنەڕووی ئەرک و مافەکانە، لە هەندێ وڵاتی شڵەژاویشدا (بە رووکەشیش بێت) دەستوورێک دەنووسرێت.
لەگەڵ ئەوەی هەرێمی کوردستان بە هەموو پێوەرەکان پێشکەوتووترە لە ئاستی بەشەکانی دیکەی عیراقدا، تا ئێستا نەتوانراوە خاوەنی دەستووری تایبەت بەخۆی بێت، ئەگەر تا دوێنێ باس لەوە دەکرا هەندێ رێگریی دەرەکی هەبووبێت، ئێستا بەداخەوە هەندێ فراکسیۆنی نێو پارلەمانی کوردستان (بەمەبەست) لە جیاتی ئەوەی خەمی گەورەیان داڕشتنی رەشنووسی دەستوور بێت، بێباکانە سەرگەرمی دروستکردنی تەنگژەی بێ واتان لە پێناوی دواخستنی جێبەجێکردنی ئەو ئەرکە نیشتمانییە، ئەگەر نا دەتوانن داوا لە سەرۆکایەتیی پارلەمان بکەن ئەو گرفتە (ئەگەر هەبێت) بدرێتە دەست لیژنەیەکی لێکوڵینەوە بۆ یەکلاکردنەوەی، دڵنیام لەوەی دواهەڵوێستی پوپولیستییانەیان دەبێتە هۆکارێکی دیکەی زیاتر داکشانی
جەماوەرییان لە هەڵبژاردنەکانی داهاتوودا.

د.سالار عوسمان

ھاوڕێ ئەوجا ڕێ !..
بەشی دووەم

جارێ پێش لەبەشـــی یەکەمدا باسمان لەو راســـتییانە کرد، کە کورد لەگەڵ سیاحەتدا بەینی باش نییە و هۆکارەکەیشـــمان بۆ ئازادی و تێگەیشتن لە ئازادی گەڕاندەوە، باسی ئەویشمان کرد، کە سیاحەتی نێوخۆیی لە ئاستێکی خراپدایە و، ئەوجا هاتینە سەر ئەو باســـەی، کە سیاحەت ناونیشانێکە لە ناونیشـــانەکانی ژیان و سەرکەوتن، ئێستا و لەم
دەرفەتەدا باس لە هاوڕێ دەکەین، کە ئارمانجی ئەم وتارەمانە.
هاورێ ئەوجا ڕێ !.. بەرلەوەی ســـەفەر یا ســـیاحەت بکەیت، دەبێ بزانی لەگەڵ کـــێ دەڕۆیت، ئەو کەس و گروپـــە کێـــن، کە لەگەڵیانا دەکەویە ڕێ، ئایا هاوکارن یان هاوڕێ، برادەرن یا دۆســـت، خزمن یا ناسیاو، دوورن یا نزیک، تەمەنیان، هزر و تێڕوانینیان، سروشت و جۆری ژیان و بیرکردنەوەیـــان، هەریەک لەمانە گرنگن و دەبێ حیســـابیان بۆ بکەیت، هەندێ خەڵک حیســـاب بۆ ئـــەم بابەتانە ناکات، یان هەر لە بنەڕەتدا نازانـــێ جیاوازی چییە لە نێوان هاوکار و هاوڕێ، جیاوازی چییە لە نێوان تێڕوانینە هزرییەکان، مل بەســـەفەرەوە دەنێ و لەوســـەر بە دڵتوندییەوە دەگەڕێتەوە، پارەیەکـــی باش خەرج دەکات، کەچی چێژێک نابینـــێ و بیرەوەرییەکی جوان ناخاتە نێو ژیانەوە، زۆر بەکورتی دەمەوێت بڵێم، کلیلی سەرکەوتنی سەفەر و ســـیاحەت بریتیە لە هاورێی باش، هەر بۆیە پێشینان گوتوویانە: ( هاوڕێ ئەوجا ڕێ !..). لەبیرمان نەچێ، بابەتی پارە و خەرجییەکانی سەفەر و سیاحەتیش گرنگە، دەبێ بزانی بە چەند و بۆ کوێ دەچی و ئارمانج چییە؟.. کەواتە ســـەفەر و سیاحەت پلانی گەرەکە و بێ پلان چێ نابە، دەبێ پلانت هەبێ و بوێریش بی، لەوانەیە یەکێک بڵێت، جا سەفەر و سیاحەت پێوەندی بە بوێرییەوە چییە، من وای دەبینم، ئەوەی بوێریی نەبێ سەفەر و سیاحەتی پێ ناکرێ و گەر بشیکات، سەفەرێکی ناکامڵیی نیوەچڵ دەکات، سیاحەت بۆ حۆی گەڕانە بەدوای نوێدا، دۆزینەوەی نەبینراوەکانە و دەستدانە لە دەستلێنەدراوەکان، کەواتە بوێر بە و ســـەفەر بکە، بوێر بە و بگەڕێ و ســـیاحەت بکە، بوێر بە و بە پلانەوە هەموو دونیا تەی بکە و نەبینراوەکان ببینە و دەست لە ژیان بدە، ژیان بە هەموو جیلوە و جوانی و جیاوازییەکانییەوە!..
لە سیاحەتا !.. کە لە سیاحەتا بووی، سێ شت بکە : ۱- پارە ســـەرف بکە، بەڵام ئیســـراف مەکە، واتە حەزت لە چی بوو، پارەی بۆ سەرف بکە و دڵی خۆت مەمرێنە. ۲- بیر لەو شوێنە مەکەوە کە لێی هاتی، واتە چێژ لە شوێنی نوێی سەفەرەکەت وەرگرە، نوێ بژی و نوێ ببینە و نوێیش بیربکەوە!. ٣- بوێر بە و بزانە تۆ لە کوێی و دونیا لە کوێ، مەبەســـتمە بڵێم، ســـەفەر و سیاحەت
کولتوور و گەڕانە بەدوای پرسیارە گەورەکان!.

فارس نەوڕۆڵی

 

هەر ئانوساتێک گرژییەک لە نێوان هێز و لایەنە سیاسییەکاندا، لە هەرێمی کوردستان و عێراقدا ڕوو دەدات، شەقامی سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی تووشی دڕدۆنگی و بێهیوایی دێن و چاوەڕوانی دەرچەیەک دەکەن، لەو ساتی ناسەقامگیرییە ڕۆحی و دەروونییەدا، نێچیرڤان بارزانی دەردەکەوێت و دۆخەکە لەو ناهەمواری و خلیسکانە قوتار دەکات.
ئەوەی شوێنی هەڵوێستەیە. هاونیشتمانیان بەو بەرئەنجامە گەیشتوون، بەر لەوەی نێچیرڤان ئاخاوتن بدا و بدوێ لەتەک دەرکەتنی لە میدیادا، ئەو دیدەیان بۆ دروستدەبێ، کە دۆخەکە قووتاری دەبێ لە گرژی و بەریەککەوتن، بەهۆی حیکمەت و بەرپرسیارانە مامەڵەکردنی بە ڕێزیانەوە لە چرکەساتی ئاریشە و نەنگییەکاندا.
ئەوەش متمانەیەکی ئاڵتوونییە، کە هاونیشتمانیان هەیانە بەرامبەر بە گوفتار و جووڵەکانی سەرۆک. ئەمەش گرنگی و بەهای خۆی هەیە، لە سۆنگەی غەمخۆری و بەتەنگەوەهاتنی جڤاتی کوردی و تەبایی نێوان پارت و لایەنە سیاسییەکانی نێو جڤاتەکەیە.
خوازیارم پردی پەیوەندیی نێوان سەرۆکی هەرێم و هاونیشتمانیان لەنگ نەبێت ئەو متمانە لە دەستنەدات وزیاترپتەو بێت.
غەمی هەمووان چاوبڕینە لە مۆدێلێک و دۆزینەوەی شێوازێکی نوێیە بۆ دواندنی هێزەکان و ڕێکخستنی جیاوازییەکان، بۆ بەڕێکردنی ژیانێکی شایستە بۆ هاونیشتمانیان. بەشێک لە گفتوگۆی نێوان سەرۆکی هەرێم و ڕۆژنامەنووسێک لە دیداری مێری و
سەرنجێکی خاکەڕاییانەی ئێمە. ژمارەیەکی بەرچاو لە نووخبەی سیاسی و ئەکادیمیی کوردستانی و عێراقی ئامادەی دیدارەکە بوون.
ووپ.رسیاری ڕۆژنامەوانەکە دەربارەی کایە سیاسی و ئابووری و کۆمەڵایەتی مەعریفییەکە کە دەکرێ بۆ وەڵامەکانی ڕێزدار نێچیرڤان بارزانی چەندین وتاریان دەربارە بنووسرێ، چوونکە وەڵامەکان پڕ بوون لە نەخشە ڕێگای چارەڕێیانە بۆ ئاریشە و گرفتەکانی هەرێم و بەغداد و وڵاتانی دراوسێ، بۆ بوونی سەقامگیری لە نێویاندا بەو وڵاتانەشەوە، کە کێشەیان لەگەڵ کوردانی نێو خۆیانداهەیە.
لێرەدا چەند سەرنجێک دەربارەی وەڵامەکانی سەرۆکی هەرێم دەخەمە ڕوو و بەکورتی چەند نموونەیەکی لێ وەردەگرم خوێندنەوەی
بۆ دەکەم.
۱. کێشەی کورد لە عێراق مەسەلەی پۆست و مووچەنییە. سەرۆک مەبەستی بوو بە هەموولایەک بڵێ چیرۆکی کورد لە عێراقدا پۆست و مووچە نییە.
بەڵکو چیرۆکی ئێمە گەلێک لەوانە گەورەترە. چیرۆکی ئێمە کێشەی بیرکردنەوە و ئەو ئەقڵیەتەیە کە شێوازی حوکمڕانیی تا لێواری کەوتن و داڕزین بردووە. کێشەی ئێمە کێشەی ئۆنتۆلۆجییە. کێشەی بوون و ئازادییەکانی گەلەکەمانە. شوێنی ئەسەفە کە بەغداد قووت و مووچەی کوردستان وەک کارتی فشار بە کاردێنێ بەرامبەر بەگەلێک کە قووربانیی گەورەی دەستی سیستمە تۆتالیتار و ستەمکارەکان بووە بەدرێژایی دیرۆکی خۆی. تا هەنووکە ئەو پاکتاوکردنە بەردەوامە، کە وای دەبینم ڕیشەی قووڵی کلتووریی هەیە. دەسەڵاتە یەک لەدوای یەکەکانی ئێراق چەندین ڕێیان تاقی کردەوە بۆ سڕینەوەی کورد، بەڵام دواجار هەموو ئەو مۆدێلانە مەحفبوونەوە و گەلی کوردیش شکۆمەندانە درێژە بە خەباتی خۆی دەدات و چاو لە ژیانێکی مەدەنی و شایستەیە زۆر لەولایەنانە هەموو ئەو کارتانەی کە دەیانویست پێگەی خۆیانی لە نێو شەقامدا پێ بەهێز بکەن، لەم هەڵبژاردنەدا هەموویان لە دەستدا.
شەقامی عێراقی پێی گوتن ئێوە بەرپرسن لەم دۆخە و شێوازی حوکمڕانی و ئیدارەکردنە نەک کورد.
۲. سەبارەت بەو دەنگانەی بایکۆتی پرۆسەکەیان کرد، جەنابیان ئاماژەیان بەوەدا کە داوای هاونیشتمانیان ڕەوایە و پێویستە بەهەند وەریبگرین و کاری جیددیی لەسەر بکەین. دواجار وەک زەنگێکی هۆشیار کردنەوە لێی ڕوانی. ئەم ڕاشکاوییە ئاماژەی قبووڵکردنی ئەوی دیە بەهەموو جیاوازییەکانیەوە و بە هەمووانی گوت، ئەو دەنگە ببیستن هەتا ناساز نەبووە. چونکە دەنگی میڵەتی خۆمانە.
۳. لە جێگایەکی دیکەی وەڵامەکانی دا سەرۆک نێچیرەڤان باسی لە گەنجانی وڵات کرد و گوتی: گەنجانی ئەمڕۆ چیرۆکەکانی دوێنێ نازانن، چونکە ئەم نەوەیە چیرۆک و خەیاڵی خۆیانیان هەیە. مەبەستی بوو بڵێ هەموو نەوە یەک ئەرکی قۆناغی خۆی جێبەجێ دەکات، ئەم نەوەیە خەون و خەیاڵی خۆیان هەیە دەبێ لێیان تێ بگەین ئەوە بزانین چۆن هەموو گەمەیەکی نوێ دەبێ یاسای نوێی بۆ داڕێژرێت، ئاواش هەموو نەوەیەک پرسیاری خۆی هەیە بۆیە دەبێ وە ڵامی دروست و نوێ ئامادە بکەین بۆ
پرسیارەکانیان.
٤. بۆ وەڵامی ئەو ئاڵانکارییانە و سەرکەوتن بەسەرکۆسپەکاندا سەرۆکی هەرێم گوتی: تەنها مەرج سازکردنی نێوماڵی خۆمانە دواجار بە هەمولایەکی گوت: چیرۆکی ئێمە پۆست و پلە نییە لە بەغدا ئێمە دەیان چیرۆکی دیکەمان هەیە لە پۆست گەورەترە.

زانا توفیق بەگ

 

هەڵبژاردن وەکومیکانیزمێکی دیموکراسی بۆ دەستاودەستکردنی دەسەڵاتی سیاسی و گۆڕینی نەخشەی سیاسی لە عێراقدا بوونی نیە.
بەمانایەکی دیکە، مۆدێلێک نیە بۆ ڕێکخستنی کایەکانی حکومڕانی لە سێکتەرەکانی ئابووری وڕێکخستنی دەسەڵات، یان پاشەکشەی لایەنی دۆڕاو لەپڕوسەکەدا، وەرگرتنی دەسەڵاتی حکومڕانی لە لایەنی براوەی هەڵبژاردن وەکو هەموو مودێلەکانی دونیای دیموکراسی.
لە عێڕاقدا، هەڵبژاردن ئەوەندەی دروشمە ئەوەندە پڕۆژەیەکی
سیاسی و کۆمەڵایەتی نیە بۆدروستکردنی دەوڵەتسازی یان خودسازی بۆ تاکی عێراقی.
دەتوانم بڵێم هێمایەکی گشتی لێڵ و ناکۆنکرێتیە بۆدروستکردنی ئەڵتەرناتیڤی خراپتر لە دەسەڵاتی پێشوتری حکومڕانیدا. واتا ئەوەندە هیوا بەخش نیە بۆ داهاتووی تاک لەناو ئەم کۆمەڵگایەدا.
کێشەی جەوهەری لەناو پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی عێراقدا،پێمان ناڵێت ئەو دەزگا سەرەکییانەی کە حکومەتی عێراقی لەسەری بیناکراوە کامانەن.
ئەرک و ماف لەکوێی ئەم گوڕانکاریەدایە. تەنانەت ستراتیژی حکومەتی عێراقی بۆ داهاتووی ژێرخانی ئابووری و دروستکردنی پرۆژە گرنگەکانی تایبەت بە پروسەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و تەنانەت دروستکردنی تاکی عێراقی لەکام پێگەی داهاتووی حکومەتە نوێیکەی دوای هەڵبژاردندایە.
لەسەر هیچ یەکێک لەم شتانە و بابەتی گرنگتر، هیچ بە هاووڵاتیان و نوخبەی سیاسی ناڵێت، تەنانەت لایەنی کەمی هەندێک لەو ئەرکانەی کە پێویستە دەوڵەت جێ بەجێ بکات، بەشێوەیەکی نیمچە کۆنکرێتی وەک ئیلتیزامێکی یاسایی و نیشتمانی بوونی نیە.
بەشداری نەکردن و بایکۆتی هاونیشتمانی لە پرۆسەی
دەنگداندا، ئەگەرێکی نزیکی هەیە ببێتە هۆکاری دروستبوونی فکری ڕادیکاڵی توندتیژی لە داهاتوویەکی نزیکدا، بە تایبەت لە بەرامبەر دەسەڵاتی حوکمڕانی عێراق و کۆی گشت لایەنە سیاسیەکانی پێکهاتەی سیستەمی سیای تەنانەت لە بەرامبەر حەوزە دینێکانی شیعە و سوننەدا.
سینارێوکانی دوای دروستبوونی حکومەتی نوێ عێراق،
بریتی دەبێ لە زیاتر هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەی عێراق، بە واتایەکی تر نووقمبوونی ئەلتەرناتیڤی سیاسی میانڕەو لە بەڕێوەبردنی حکومەتی داهاتوودا .
ئەمەش جارێکی تر کوشتنی هیوای هاووڵاتیانی عێراقی یە بۆ چاککردنی دۆخی ئەمنی و سیاسی و خزمەتگوزاری و کەمکردنەوەی بە هەدەردانی سامانی نیشتمانی وڵاتی عێراق.

نەرمین سندی*

 

کاتێ پارتی دیموکراتی کوردستان، ئاڕاستەی ئامانجی ئەمە بێت: پارتی،پارتێكی دیموكراتیی نیشتمانییه، بڕوای ب همافهكانی مرۆڤ و دادپهروهریی كۆمهڵایهتی و ئازادییهكانی تاك و مافی نهتهوهییی كورد و نهتهوهكانی تر ههیه له بڕیاردانی چارهنووسیاندا .(پرۆگرامی پەسندکراوی کۆنگرەی١٣).
پارتی دیموکراتی کوردستان، ئەگەر هەموو دەستکەوت و سەروەرییەکانی کورد و کوردستان بۆ سەدەیەکه ی پارتی نەبێت، بەدڵنیایەوە بەشە هەرەزۆرینەکەی هی پارتییە،چونکە هەر خودی پارتی دیموکراتی کوردستان بۆ ئەوئامانجە دامەزراوە.
لێرەدا دەکرێت وەک ئاماژەیەکیش بێت چەند دەستکەوتێکی گەورەی بەدەست هاتوو بخەینە روو، چونکە دەستکەوتەکان هێندە زۆرە لە وتارێکدا جێگای نابێتەوە، لەبەر ئەوەی مێژووی سەدەیەکە لە تێکۆشانی نەبڕاوەی نەتەوەی کورد بۆ بەدی هێنانی ئازادی و دیموکراتی و مافەزەوتکراوەکانیەتی، کە هەر لەو پێناوەیشدا، گەلی کوردستان چەندین جار دووچاری مەرگەساتی گەورە بۆتەوە لەلایان رژێمە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقەوە. رژێمەکانی عێراقیش هەرچیان لە دەست هاتووە لە بەکارهێنانی چەک و چۆڵی یاساخکراوی نێودەوڵەتی و چەکی کۆمەڵکوژ و هەروەها راگواستن و ئەنفال و جینۆساید و بۆردومانکردن ..
هد ئەنجامیان داوە دەرهەق گەلی کوردستان، بۆیە بە دڵنیایەوە مێژووەکە زۆر گەورە و مەزنە، لەتەک ئەوەشدا دەستکەوتەکانیش زۆرن، بۆیە تەنیا ئاماژە بە هەندێک لەو دەستکەوتان دەکەین کە وەک نموونەی گەورەن:
کاتێ پارتی دیموکراتی کوردستان، یەکەم پارتی سیاسی دامەزراندن، نەک هەر نۆێ بوو، بەڵکو یەکەم جاریش بوو کورد خەبات و تێکۆشانەکەی لە چوارچێوەی یەکگوتاریدا بەرجەستە بکات، لەتەک ئەوەشدا بووە پارتێکی سەرتاسەری بۆ کوردستانی باشوور.
واتە پارتی دامەزرێنەر و رەنگڕێژی کاری سیاسی بوو بۆ کورد، لە هەمان کاتیشدا بووە نەوا و مەرجەع بۆ کوردی پارچەکانی دیکەی کوردستان.
واتە کوردستانی ئاشنا کرد بە کاری پارتی سیاسی. کە ئامانجی پارتی سیاسی کۆکەرەوەی وزە و تواناکانە بۆ دەستکەوتە گەورەکان. دامەزراندنی پارت، بۆ ئەوەیە تا توانا و وزەکان بەشێوەیەکی زانستی لە بۆتەی پارتێکی سیاسدا بەرجەستە بێت و هاووڵاتیان ئاڕاستە بکات بۆ ئامانجە سەرەکییەکە، کە رزگاری و ئازادیی کورد و کوردستانە.
پارتی دیموکراتی کوردستان، پڕ ئەزموونترین کاری دیپلۆماسییە. هەر ئەوەش بۆتە بناغەی ناساندنی دۆزی رەوای گەلی کوردستانە بە حکوومەت و دامەزراوە سیاسی و مرۆیەکانی دونیا. ئەوەش لە خۆڕا نەهاتووە، بەڵکو تێکۆشان و قوربانیدان و ماندووبوونی زۆری ویستووە تا ئەو بناغەیە دابڕێژرێت.
بۆیە گەلی کوردستان دەنگیان بە پارتی دابوو، تا گەلی کوردستان بگات بە مافەکانی.
هەر پارتی بوو بە حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراقی
گوت، کورد نەتەوەیە و حەقی خۆیەتی وەک هەموو گەلان سەربەخۆ بێت وخۆی خۆ بەڕێوە ببات. باشترین گەواهیش ئەوەیە کە ئەمڕۆ ئەوەی بەدەست هاتووە بەرهەمی ئەو گوتار و هەوڵانە بووە، کە پارتی رەنگڕێژی کردبوون.
لەلای هەموو روونە کە دامەزرێنەری پارتی بوو، بەشداریی
کرد لە دامەزراندنی کۆماری کوردستان و هەر لەوێشەوە، بڕیاری بەردەوامی و بەرگریی دا و داستان بە دوای داستان تۆماری کرد بۆ سەربەخۆی کورد، چ لە رۆژهەڵاتی کوردستان، چ لە رووبەڕوو بوونەوەی سێ دەوڵەت(ئێران-عێراق- تورکیا)، کە ئەوەش بووە هۆی بەدیهێنانی گەورەترین داستان، وەک دەستانی مێژووی رێڕەوی پەڕینەوە لە ئاوی ئاراس بۆ کۆمارەکانی یەکیەتیی سۆڤێتی جاران. ئەوەش گەورەترین ئاڵنگاری بوو لە مێژووی دونیادا.
هەر پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، بەشداری شۆڕشی
١٤ی گەلاوێژی ١٩٥٨ی گەلانی عێراقیکرد و توانی ئەوە لە دەستووردا بچەسپێنێت، کە عێراق لە دوو نەتەوەی سەرەکی پێکهاتووە ( عەرەب و کورد) و هەر ئەوەشبووە بنەما بۆ تەواوی دانوستانەکانی نێوان کورد و حکوومەتە یەک لە دوای یەکەکانی عێراق، بەڵکو ئەوەش بووە بنەما لە دەستووری
هەمیشەی عراق کە ئێستا وڵاتی پێ بەڕیوە دەچێت.
+هەروەها پارتی دیموكراتی کوردستان بوو، پێشڕەوایەتیی بەرپابوونی گەورەترین شۆڕشی گەلی کوردستانی کرد، کە شۆڕشی ئەیلوولە، لە ١١ی ئەیلوولی١٩٦١، ئەوەش شۆڕشێک بوو هەموو کوردستانیان بە تەواوی پێکهاتەکانەوە لە دەورکۆ بووەوە، کە ئەوەش بووە هۆی بەدەستهێنانی گەورەترین سەروەری، لەوانە رێکەوتننامەی ١١ی ئاداری١٩٧٠ کە بەڕەسمی دانرا بەرەوایەتیی شۆڕش و مافەکانی کورد، بەداخەوە شۆڕشی ئەیلوول بەپیلانی دەرەکی وەستێنرا. + هەر پارتی دیموکراتی کوردستان بوو، بەرگەی گەورەترین پیلانی نێودەوڵەتی گرتی کە لە دژی کورد و کوردستان کرا، بەڵام پارتی بە کەمتر لە ساڵێک هەڵساوە و توانیی گەورەترین ئاڵنگاری بەرپا بکات و شۆڕشی٢٦ی گوڵانی١٩٧٦ی هەڵگیرسێنێتەوە، کە ئەمجارە شۆڕشەکە بە شێوەی بەرەی بوو، وەک بەرەی جوود لە سەرەتای ١٩٨٠ کان، کە پێک هاتبوو لە پارتی و حسک و پاسۆک و شیوعی و ئاشووری و زەحمەتێکێشن و پارتی گەل. هەر ئەوەش بووە بەردی بناغەی بەرەی کوردستان، بەرەی کوردستانیش بووە پێشڕەوایەتیی راپەڕینی بەهاری ١٩٩١.
بەکەمتر لە مانگێک لە راپەڕینی بەهاری ١٩٩١، سەرۆکی پارتی دیموكراتی کوردستان بوو پێشنیازی هەڵبژاردنی گشتیی کرد و بە کردەوەش كردی، کە ئێستا لە سایە و سێبەری ئەو بیرۆکەیە، عێراقی نوێش هەڵبژاردنی گشتیی كرد.
یەکێکی دیکە لە سەروەرییە گەورەکانی پارتی، ئەوە بوو سەرۆک بارزانی و تیمەکەی لە بەغدا بۆ مافەکانی کورد و کوردستان لە چوارچێوەی نوسینەوەی دەستووری عێراقی نوێ دا، رۆڵی هەرە گرنگ و بەرچاویان بینی، بەڵکو ئەوەی کە بەدەست هاتووە لە مافە دەستوورییەکان بەشە هەرێ زۆرەکەی بۆ سەرۆک بارزانی و تیمەکەی دەگەڕێتەوە. ئەمانەو چەندانی تر وای کرد کە کوردستانیان لە٢٠٢١/١٠/١٠دەنگەکانیان بۆ پارتێکی بەهێز بێت، تا بە هێزەوە بەرگریی لە کورد و کوردستان بکات، چونکە گەورەترین
ئەزموونی تاقیکراوەیان هەیە لەسەری و لێشی دڵنیان بەهەموو.

نێچیرڤان بارزانی له‌ تویتێكدا هاوخه‌می خۆی بۆ كه‌سوكاری قوربانییانی هێرشه‌كه‌ی دوێنێ شه‌وی میقدادیه‌ ده‌ربڕی و نووسیویه‌تی: به‌ توندی هێرشه‌ خوێناوییه‌كه‌ی داعش شه‌رمه‌زار ده‌كه‌ین، كه‌ به‌ ناحه‌ق كرایه‌سه‌ر كه‌سه‌كانمان له‌ دیاله‌.

سه‌رۆكی هه‌رێم ئاماژه‌ی به‌وه‌ كرد، ئه‌م هێرشه‌ جارێكی دیكه‌ ئه‌مه‌ دووپات ده‌كاته‌وه‌، كه‌ گرنگه‌ هه‌مووان به‌یه‌كه‌وه‌ پشتیوانی هێزه‌ ئه‌منییه‌كانمان بكه‌ین له‌ دژی ئه‌و مه‌ترسییه‌ی كه‌ تا ئێستا له‌سه‌رمان هه‌یه‌ و به‌ ئامانجی گرتووین.

نێچیرڤان بارزانی راشیگه‌یاند، داواكارم شه‌هیدان به‌ر ره‌حمه‌ت بكه‌ون و برینداره‌كانیشمان چاكببنه‌وه‌، دڵمان له‌گه‌ڵ خه‌ڵكی میقدادیه‌یه‌، به‌شداری خه‌مه‌ قوڵه‌كه‌یانین.

دوێنێ شه‌و، چه‌كدارانی داعش هێرشیان كرده‌‌ سه‌ر گوندی ره‌شادی سه‌ر به‌ قه‌زای میقدادییه‌ له‌ باكووری رۆژهه‌ڵاتی پارێزگای دیاله‌، به‌ پێی زانیارییه‌‌كان، له‌ ئه‌نجامی ئه‌و هێرشه‌دا 12 كه‌س كوژراون و 11 كه‌سی دیكه‌ش بریندار بوون. كه‌ له‌ ریزی كوژراو و برینداره‌كان ئافره‌تان هه‌ن.

سه‌رۆكی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، له‌ هه‌ژماری تایبه‌تی خۆی له‌ تۆڕی كۆمه‌ڵایه‌تی تویته‌ر په‌یامه‌كه‌ی بڵاوكردووه‌ته‌وه‌ و تێیدا ئاماژه‌ به‌ مه‌ترسییه‌كانی چه‌كدارانی داعش ده‌كات و رایده‌گه‌یه‌نێت، تا ئێستاش داعش هه‌ڕه‌شه‌یه‌كی جددیه‌ له‌سه‌ر ئاشتی و پێكه‌وه‌ژیانی هه‌رێمایه‌تی، ئه‌وه‌ش پێویستی به‌ به‌رپه‌رچدانه‌وه‌یه‌كی هه‌مه‌لایه‌نه‌ و هه‌رێمیی هه‌یه‌.

پێشتر سه‌رۆكی حكومه‌تی هه‌رێمی كوردستان، له‌ زۆربه‌ی دیدار و چاوپێكه‌وتن و په‌یامه‌كانیدا، ئاماژه‌ی به‌ هه‌ڕه‌شه‌ و مه‌ترسییه‌كانی چه‌كدارانی رێكخراوی داعش كردووه‌ و رایگه‌یاندووه‌، كه‌ چه‌كدارانی رێكخراوه‌كه‌ ئه‌گه‌رچی له‌سه‌ر رووبه‌رێكی دیاریكراوی زه‌وی نه‌مابن، به‌ڵام هێشتا هه‌ڕه‌شه‌ن، به‌تایبه‌تیش له‌و ناوچانه‌ی كه‌ بۆشایی ئه‌منی هه‌یه‌.

شه‌وی رابردوو، چه‌كدارانی داعش په‌لاماری گوندی ره‌شادیان دا له‌ قه‌زای میقدادیه‌ی باكووری رۆژهه‌ڵاتی پارێزگای دیاله‌، له‌ ئاكامی په‌لاماره‌كه‌شدا 11 كه‌س كوژران و 13 كه‌سی دیكه‌ش برینداربوون.

زانا توفیق بەگ

هەڵبژاردن وەکومیکانیزمێکی دیموکراسی بۆ دەستاودەستکردنی دەسەڵاتی سیاسی و گۆڕینی نەخشەی سیاسی لە عێراقدا بوونی نیە.
بەمانایەکی دیکە، مۆدێلێک نیە بۆ ڕێکخستنی کایەکانی حکومڕانی لە سێکتەرەکانی ئابووری وڕێکخستنی دەسەڵات، یان پاشەکشەی لایەنی دۆڕاو لەپڕوسەکەدا، وەرگرتنی دەسەڵاتی حکومڕانی لە لایەنی براوەی هەڵبژاردن وەکو هەموو مودێلەکانی دونیای دیموکراسی.
لە عێڕاقدا، هەڵبژاردن ئەوەندەی دروشمە ئەوەندە پڕۆژەیەکی
سیاسی و کۆمەڵایەتی نیە بۆدروستکردنی دەوڵەتسازی یان خودسازی بۆ تاکی عێراقی. دەتوانم بڵێم هێمایەکی گشتی لێڵ و ناکۆنکرێتیە بۆدروستکردنی ئەڵتەرناتیڤی خراپتر لە دەسەڵاتی پێشوتری حکومڕانیدا.
واتا ئەوەندە هیوا بەخش نیە بۆ داهاتووی تاک لەناو ئەم کۆمەڵگایەدا.
کێشەی جەوهەری لەناو پرۆسەی هەڵبژاردنەکانی عێراقدا،پێمان ناڵێت ئەو دەزگا سەرەکییانەی کە حکومەتی عێراقی لەسەری بیناکراوە کامانەن.
ئەرک و ماف لەکوێی ئەم گوڕانکاریەدایە. تەنانەت ستراتیژی حکومەتی عێراقی بۆ داهاتووی ژێرخانی ئابووری و دروستکردنی پرۆژە گرنگەکانی تایبەت بە پروسەی کۆمەڵایەتی و سیاسی و تەنانەت دروستکردنی تاکی عێراقی لەکام پێگەی داهاتووی حکومەتە نوێیکەی دوای هەڵبژاردندایە.
لەسەر هیچ یەکێک لەم شتانە و بابەتی گرنگتر، هیچ بە هاووڵاتیان و نوخبەی سیاسی ناڵێت، تەنانەت لایەنی کەمی هەندێک لەو ئەرکانەی کە پێویستە دەوڵەت جێ بەجێ بکات، بەشێوەیەکی نیمچە کۆنکرێتی وەک ئیلتیزامێکی یاسایی و نیشتمانی بوونی نیە.
بەشداری نەکردن و بایکۆتی هاونیشتمانی لە پرۆسەی دەنگداندا، ئەگەرێکی نزیکی هەیە ببێتە هۆکاری دروستبوونی فکری ڕادیکاڵی توندتیژی لە داهاتوویەکی نزیکدا، بە تایبەت لە بەرامبەر دەسەڵاتی حوکمڕانی عێراق و کۆی گشت لایەنە سیاسیەکانی پێکهاتەی سیستەمی سیاسی تەنانەت لە بەرامبەر حەوزە دینێکانی شیعە و سوننەدا.
سینارێوکانی دوای دروستبوونی حکومەتی نوێ عێراق، بریتی
دەبێ لە زیاتر هەڵوەشاندنەوەی کۆمەڵگەی عێراق، بە واتایەکی تر نووقمبوونی ئەلتەرناتیڤی سیاسی میانڕەو لە بەڕێوەبردنی حکومەتی داهاتوودا .
ئەمەش جارێکی تر کوشتنی هیوای هاووڵاتیانی عێراقی یە بۆ چاککردنی دۆخی ئەمنی و سیاسی و خزمەتگوزاری و کەمکردنەوەی بە هەدەردانی سامانی نیشتمانی وڵاتی عێراق

مەشخەڵ كەوڵۆسی

 

چەند حیزبێكی كوردی، هەندێ دەزگای هەواڵگری بەبەرنامەیەكی چڕ دەستیان داوەتە شەڕێكی ناجوامێرانە بەرانبەر سەركردەسیاسییەكان و چالاكوان و بژاردەی ڕۆشنبیری و تەنانەت كۆمەڵایەتییەكان. ئەوان لەتازەترین داهێنانیاندا، پەنایان بردۆتە بەر بەكارهێنانی "ژەهر و سێكس" بۆ بێدەنگكردنی كەسایەتییە دیارەكان و ڕكابەرەكانیان.
ئەم دیاردەیە تادێت زیاتر گەشە دەكات و ژمارەی قوربانییەكان زیاتر دەبێت و، نەدەزگایەك هەیە بۆ تۆماركردنی ئاماری قوربانییەكان و نەپەنایەك بۆ قوربانییەكان و نەدەستەڵاتێك بۆ سزادانی تاوانباران. ئێمە لەبەردەم كێشەیەكی گەورەداین كە ئەگەر ئاواو بەم ڕیتمەی ئیستا بڕوات، كێشەی گەورە و زەبەلاحی كۆمەڵایەتی لێدەكەوێتەوەو، هەمووان لەبەردەم ئاڵوگۆڕێكی زۆر مەترسیدارداین كە بریتییە لە كۆتایی هاتنی قۆناغی متمانە و، هەڵوەشانەوەی سەرلەبەری ئیرسی كۆمەڵایەتی و كەلتوریی ئێمە.
لەدنیادا هەردوو جۆرە چەكەكە لەدژی نەیارەكان بەكارهێنراون و لەگەمە هەواڵگرییەكاندا تەوزیفكراون.
بەڵام ئەوە بەرانبەر بە دوژمن كراوە، نەك بەرانبەر بە دۆست و تاكی هەمان كۆمەڵگە. بەگوێرەی نەریتی باو، كەلەنێو سەرچاوە بڕواپێكراوكاندا نوسراونەتەوە، كاتێ دەزگایەكی هەواڵگری وڵاتێك یان حیزبێك پەنا دەباتە بەر ژەهرخواردكردنی كەسێك یان دەیەوێت لەڕێی سێكسەوە زانیارییەك لەسەر كەسەكە وەربگرێت، بێگومان سێ مەرجی سەرەكی لەو كارەدا ڕەچاو دەكرێت:
۱-كەسی بەئامانجكراو هاوڵاتیی وڵاتێكی دوژمن بێت، نەك دۆست، نەك هاوڵاتیی خۆت!
۲-لەپۆستێكی هەستیاری وادابێت كە ژەهرخواردكردنی زیان بدات لە سیستەمی بەرژەوەندییەكانی وڵاتی دوژمن. ۳-زانیارییەكەی بایەخی ئەوەی هەبێت كەلە پێناویدا باز بدرێت بەسەر پڕنسیپە ئینسانی و ئەخلاقییەكاندا و، بەهای زانیارییەكانی گەورەتربن لەوەی رەچاوی ئەخلاق بكرێت" وەك ئەوەی تسیبی لیڤنی لەگەل سەركردەی وڵاتانی عەرەب باسی دەكات، جاری واهەبووە بۆ ئیمپروڤكردنی زانیارییەك، سێكسی لەگەڵ سەركردەیەكی عەرەب كردووە!.
بەڵام ئەو حیزبە كوردییەی كە پەنا دەباتە بەر ئەو یارییە قیزەونە، هیچ مەرجێك و زەمینەیەك لەو زەمینانەی كەباسكران ڕەچاو ناكات و ئەو لەدژی هاوڵاتیی وڵاتەكەی خۆی كاری كردووە، سیخوڕەكانی بەرداوەتە گیانی هاوڵاتیی خۆی، بێ ئەوەی بەوكارە هیچ بەرژەوەندییەكی كوردستان مسۆگەر بكرێت!.
ئێمە چەندین نمونەو سامپڵمان لەبەردەستە كە كەیسەكان ئامادەن، دوایەمین كەیسی ئاشكرا بریتییە لە كەیسی " تەیموری ئەنفال" كە وەك لەفەیسبوكی خۆی بڵاوی كردەوە، دواتریش لەپەیوەندی تایبەتدا هەندێك نهێنی دیكەی گەیاند بەئێمە.
ئەوەی جێگەی سەرنجە، نە داواكاری گشتی لەسەر ئەو كەیسە دێتە دەنگ، نە دەبێتە ڕۆژەڤی میدیاكان، نە دامودەزگا ئەمنی و تایبەتمەندەكان هیچ بەدواداچوونێك لەسەر ئەو كەیسانە دەكەن، هەموو قوربانییەكانیش بۆ قەدەری خۆیان بەجێ هێڵراون. تیرۆری شۆرت و گەدە، تایتڵی پان وبەرینی ئەم جەنگە تازەیە كە تاكو ئیستا قوربانییەكانی بەسەدان كەسن و، ژمارەكەش هەڵدەكشیت و، پێویستە بەزوویی مامەڵەی لەگەڵدا بكرێت. بەداخەوە لەبری ئەوەی كەسایەتییەكانی خۆمان بپارێزین و، ئارامییان بۆ دروست بكەین، بەپێچەوانەوە شەڕێكی ناچیزانە لەدژی هەموو فیگەرەكان دروستكراوەو، دوایەمین كەیس تەیموری ئەنفالەو دوادۆسیەش نابێت و، ئەگەر بەر نەگیرێت بەتیرۆری شۆرت و گەدە، كارەسات بەڕێوەیە!. ئەوەی جێگەی سەرنجە، فیگەرەكانی ئەم دەڤەرە، چ سیاسی بن یان ڕۆشنبیری و كۆمەڵایەتی، یەك لەدوای یەك دووچاری ئەم شەڕەی سیخوڕە بچوكەكانی حیزب بوون و، هەموو لایەكیش كڕوكپن. دەگەڕێمەوە بۆ گوتەیەكی بەڕێز " پاڤڵ تاڵەبانی" كە گوتی: بۆ لەمەودودا سیخوڕیكردن بەسەر ژیانی تایبەتی كەسایەتییە دیارەكان هێڵی سورە" . دەپرسم: ئەی بۆ كەیسەكانی سیخوڕی و ژەهر و تیرۆری شۆرتەكانمان، ڕۆژ بەڕۆژ زیاتر دەبێت؟ ئەی چی بكەین بۆ قەرەبووكردنەوەی ئەوانەی پێش ئەو قسەیە دووچاری ئەو جەنگە بوون؟ چی بكەین بۆ بەپێگرتنی؟ چی بكەین بۆ ئەوەی تیرۆری شۆرتەكانمان و گەدەمان، نەبێتە مایەی ئاشوبێكی كۆمەڵایەتی وا كە ئەمە سەرەتاكەیەتی و بێگومان كۆتایی نابێت، ئەگەر بەجیدی كۆتایی
پێ نەهێنرێت.

پەڕەى 2 لەکۆى 471 پەڕەدا
© 2017 Hawler