تشرینی دووەم 16, 2018

وه‌رگێڕ پێویسته‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی باش بۆ ده‌قه‌كان بكات

ڕەوەند سەباح، چەندین وتاری لەڕۆژنامەو گۆڤارەكان لەزمانی ئینگلیزیەوە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی شیرینی كوردی، بڕوانامەی ماستەری هەیە لەزمانی ئینگلیزی، لەچەندین بەشی ئینگلیزی لەزانكۆكان مامۆستا بووە، بۆ ئەم مەبەستە دیدارێكی ڕۆژنامەوانیمان لەگەڵیدا ئەنجامدا:

*بەو پێیەی چەندین وتارتان لەزمانی ئینگلیزیەوە وەرگێڕاوەتە سەر زمانی كوردی، بەدیدی تۆ مەرجەكانی وەرگێر چییە؟
- پێم باشه‌ ئه‌وه‌ بڵێین، كه‌ وه‌رگێڕان ئه‌و به‌هره‌ هونه‌ریه‌یه‌، كه‌ په‌یامێك له‌ زمانێكه‌وه‌ بۆ زمانێكی تر وه‌رده‌گێڕێت، ئه‌م په‌یامه‌ ده‌بێت هاوتاو یه‌كسان و سروشتی و واتادار بێت له‌گه‌ڵ په‌یامی زمانی سه‌رچاوه‌. گومان له‌وه‌دانییه، وه‌رگێڕ ده‌بێت زمان بزانێت، هه‌م ئه‌م زمانه‌ی لێی وه‌رده‌گێڕت، هه‌م ئه‌م زمانه‌ی بۆی وه‌رده‌گێڕێت، به‌ڵام هه‌موو زمانزانێك وه‌رگێڕنییه‌، ئه‌گه‌رله‌ زمان و فه‌رهه‌نگ وهزرو كه‌لتوری هه‌ردوو زمان نه‌زانێت و شاره‌زانه‌بێت. بۆیه‌ وهرگێڕ ده‌بێت شاره‌زایی له‌ زمان و كه‌لتور هه‌بێت، واته‌ هه‌م له‌ زمانی سه‌رچاوه‌و هه‌م له‌ زمای ئامانج، ئه‌و زمانه‌ی بۆی وه‌رده‌گێڕێت. وه‌رگێڕ ده‌بێت شاره‌زای له‌ ئاسته‌كانی زمانی هه‌ردوو زمان هه‌بێت، ئه‌وانیش ئاستی فۆنه‌تیك و فۆنۆلۆجی ومۆرفۆلۆجی و ڕسته‌سازی و واتاسازی و پڕاگماتیك.سه‌ره‌ڕای ئه‌و خاڵانه‌ی سه‌ره‌وه‌، وه‌رگێڕان پیشه‌یەكی پیرۆزه‌ ناكرێت خیانه‌تی تێدا بكرێت، پێویسته‌ كاره‌كه‌ به‌ ئه‌مانه‌ته‌وه‌ جێبه‌جێ بكرێت.
گوێگرتن و خوێندنه‌وه‌ یه‌كێكن له‌ مه‌رجه‌كانی وه‌رگێڕ، وه‌رگێڕ پێویسته‌ خوێندنه‌وه‌یه‌كی باش بۆ ده‌قه‌كان بكات، به‌ر له‌ وه‌رگێڕان. كارامه‌ی له‌ نوسینی زمانی سه‌رچاوه‌و زمانی ئامانج یه‌كێكی تره‌ له‌ مه‌رجی وه‌رگێڕان، جا ئه‌گه‌ر نوسین كارامه‌ بێت، یان به‌هره‌، وه‌رگێڕ ده‌بێت په‌ره‌ به‌ پێشخستنی نوسین بدات.
هه‌بوونی زانیاری كه‌لتوری، ده‌بێت وه‌رگێڕ به‌ وریایی هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ كۆسپه‌ كه‌لتوریه‌كانی نێوان زمانه‌كان بكات، ئه‌مه‌ش له‌گه‌ڵ فێربونی زمان فه‌راهەم ده‌كرێت، چونكه‌ دووبه‌شی دانه‌بڕاون.
وردبونه‌وه‌ له‌ شاره‌زایه‌ تایبه‌ته‌كان مه‌رجێكه‌‌، تاوه‌كو وه‌رگێڕ بتوانێت له‌گه‌ڵ ستایل و ژۆنرا جیاوازه‌كان هه‌ڵسوكه‌وت بكات. هه‌روه‌ها كارمه‌ی له‌ به‌كارهێنا كۆمپیوته‌ر و به‌ڕێوه‌بردنی كات مه‌رجێكی پێویست و حه‌تمین بۆ وه‌رگێڕ.

*بەدیدی ئێوەگرفته‌كانی به‌رده‌م وه‌رگێڕ چییه‌؟
- گرفته‌كان جۆراو جۆرن، ده‌كرێت بڵێین گرفته‌كان به‌پێی هه‌لومه‌رج و بارودۆخی وه‌رگێڕو ستایل و جۆرو ئاستی تێكسته‌ ده‌گۆڕێت. به‌گشتی ده‌كرێت، وه‌رگێڕ ڕوو به‌ ڕووی گرفتی زمانه‌وانی و كه‌لتوری و ده‌ق وئیدیۆم و لێلی و ئاڵۆزی وشه‌و ده‌سته‌واژه‌و ناو و ئه‌و په‌یامانه‌ بێته‌وه‌، كه‌ خوێندنه‌وه‌و تێگه‌یشتنیان لای وه‌رگێڕ نادیاره.
بۆنمونه‌ ده‌كرێت بڵێین لێڵی و نادیاری له‌ وشه‌و ڕسته‌ دیارترین و زه‌قترین گرفتی به‌رده‌م وه‌رگێڕن. مه‌حاڵه‌ وشه‌یه‌ك بدۆزینه‌وه‌، كه‌ كه‌متر له‌ دوو واتا له‌ خۆھه‌ڵنه‌گرێت، یاخود هه‌ر ڕسه‌ته‌یه‌ك له‌ده‌ره‌وه‌ی سیاق و ده‌قی ڕسته‌ لێل و ئاڵۆز نه‌بێت.
گرفتێكی تری به‌رده‌م وه‌رگێر بریتیه‌ له‌ جیاوازی فه‌رهه‌نگی له‌ نێوان زمانه‌كان، جیاوازی له‌و ڕێگایانه‌ی كه‌ زمانه‌كان، جیهان پۆلین ده‌كه‌ن، كامه‌ن ئه‌و چه‌مك و بیرۆكانه‌ی به‌كاریان دێنێت بۆ ده‌ربڕینی تاكه‌ ده‌سته‌واژه‌و وشه‌یه‌ك. هه‌ندێكی تر له‌و گرفتانه‌ په‌یوه‌ستن به‌وه‌ی زمانه‌ جیاوازه‌كان پێكهاته‌ی جیاواز به‌كاردێنن بۆ هه‌مان مه‌به‌ست .ئیدیۆمه‌كان گرفتێكی ترن له‌به‌رده‌م وه‌رگێڕ، ئیدیۆمه‌كان ئه‌و ده‌ربڕینانه‌ن، كه‌ واتاكه‌یان به‌ده‌ره‌ له‌ واتای به‌ش و پێكهاته‌كانی ئیدیۆم. جگه‌ له‌مانه‌ چه‌ندین گرفتی تر له‌ كاتی پڕۆسه‌ی وه‌رگێڕان دێته‌ به‌رده‌م وه‌رگێڕ، وه‌ك گرفتی ڕێزمانی و سینتاكسی وه‌ك گرفتی ڕیزبه‌ندی پێكهاته‌كانی ڕسته‌. ئه‌وه‌ یه‌كێكه‌ له‌ گرفته‌ باوه‌كان، كه‌ زۆرجار وه‌رگێڕ به‌ وریای هه‌ڵسوكه‌وت له‌گه‌ڵ ئه‌م جۆره‌ گرفته‌ ناكات، ڕیزبه‌ندی پێكهاته‌كانی ڕسته‌ له‌زمانی كوردی بریتییه‌ له‌(Subject، Object، Verb)، كه‌چی له‌زمانی ئینگلیزی بریتییه‌ له‌ (Subject، verb، object). یاخود هه‌ندێك گرفتی تری وه‌ك ده‌م و ئه‌سپێكت و ئامرازی په‌یوه‌ندی و ئامرازی لێكده‌ر ئه‌و گرفتانه‌ن دێنه‌ پێش وه‌رگێڕ.

*تا ئێستا له‌ لەزۆربەی زانكۆكان به‌شی وه‌رگێڕانمان نییه‌ تا چه‌ند به‌زه‌رووری ده‌زانی ئه‌و به‌ش هه‌بێت؟
- وه‌رگێڕان له‌ ئێستادا له‌ زۆر لایه‌نه‌وه‌ گرنگه‌، چونكه‌ وه‌رگێڕان ته‌نیا ڕێگا خۆشكه‌ر نییه‌ بۆ تێكه‌ڵ بوون له‌گه‌ڵ جیهان، به‌ڵكو ڕێگا به‌ دانانی په‌یوه‌ندییه‌كی پتۆڵ ده‌دات له‌گه‌ڵ وڵاتان، به‌تایبه‌ت له‌و بوارانه‌ی پیوه‌ندیان به‌ پێشكه‌وتنی ته‌كنۆلۆجیاو سیاسه‌ت هه‌یه‌. وه‌رگێڕان ده‌روازه‌یه‌كه به‌ره‌و ڕووی جیهان، په‌نجه‌ره‌یه‌كه‌ بۆ ئاشنابوون به‌ دیدو هزره‌ هه‌نوكه‌یه‌كانی سه‌رده‌م.
له‌سه‌رده‌می جیهانگیریدا، وه‌رگێڕان پردی په‌یوه‌ندییه، وه‌رگێڕه‌كانیش ڕۆڵێكی كاریگه‌ریان ده‌بێت له‌ وه‌رگێڕان بۆ زمانه‌ جیاوازه‌كان و وه‌رگێڕان ڵێیانه‌وه. هه‌ر بۆیه‌ به‌هیچ شێوه‌یه‌ك ناكرێت گرنگی وه‌رگێڕان فه‌رامۆش بكرێت.

*تا ئێستا وه‌رگێره‌كان كتێب له‌زمانه‌كانی تره‌وه‌ر وه‌رده‌گێڕن بۆ سه‌ر زمانی كوردی، زۆر به‌كه‌می كتێبیان وه‌رگێراوه‌ته‌ سه‌رزمانه‌كانی تر به‌ڕای ئێوه‌ هۆكاره‌كه‌ی بۆچی ده‌گه‌ڕێته‌وه‌؟
-وه‌ك پیشوو تر باسمان كرد وه‌رگێڕان پێویستییه‌كی هه‌نوكه‌ییه و پردی په‌یوه‌ندی نێوان وڵاتان و كه‌لتوره‌ جیاوازه‌كانه‌، ناكرێت تۆ له‌ زمانێكه‌وه‌ وه‌رگێران بۆ سه‌ر زمانی دایك بكه‌یت و، كه‌چی زمانی دایك فه‌راۆش بكه‌یت و كتێبی كوردی وه‌رنه‌گێڕیه‌ سه‌ر زمانه‌كانی تر. به‌ڕای من له‌سه‌رتادا ده‌بێت هانی ئه‌م كاره‌ بدرێت، جا چ له‌لایه‌ن ده‌زگا په‌یوه‌ندیداره‌كانی حكومه‌ت بێت، یان ده‌زگاو ڕێكخراوه‌ نا حكومییه‌كان. وه‌ده‌بێت فیلته‌رێك هه‌بێت بۆ ئه‌م كاره‌ بۆئه‌وه‌ی به‌شێوه‌یه‌كی ڕێكخراو بێت نه‌وه‌ك هه‌ڕه‌مه‌كی.

*ئێوه‌ وه‌كو كه‌سێكی ئه‌كادیمی ئه‌و كتێبه‌ وه‌رگێڕاوانه‌ی هەیە له‌چ ئاستێكدا ده‌بینی؟
-گومان له‌وه‌دا نییه‌ هیچ كارێكی وه‌رگێڕان بێ كه‌م و كوڕی و كێشه‌وه‌ گرفت نابێت‌، بۆیه‌ ناكرێت بڵێین ئه‌و كارانه‌ هه‌مویان له‌ ئاستێكی نزمدان. به‌ڵام دیسان ده‌ڵێم ده‌بێت ده‌زگایه‌كی ئه‌كادیمی هه‌بێت تا ئه‌م كارانه‌ ڕێكبخات و هه‌ر هه‌مان ده‌زگاش ده‌توانێت هه‌ڵسه‌نگاندنێكی گشتی بۆ ئه‌و كارانه‌ی كراون بكات.

© 2017 Hawler