ئازار 21, 2019

ڕەیەك لە كتێبی (الاحكام السلطانیة)ی ماوەردی!

عومەری چنگیانی

 

( 1 – 2 )

ئەو كتێبەی كە لەناونیشانەكەدا ئاماژەم پێكردووە دانراوی ئەبولحەسەن عەلی كوڕی محەممەدی كوڕی حەبیبی ماوەردی370- 450 لە دایك بووی شاری بەسرەیە و لەوێ و لە بەغدا خوێندویەتی، ماوەیەكی زۆر دادوەر بووە و یەكێك بووە لە گەورە فیقهزانەكانی مەزهەبی شافیعی، كە لەسەردەمی ئەودا وڵاتە ئیسلامییەكان، بریتی بوون لە سێ‌ دەستەڵاتی دژ بە یەك! لە میسر فاتیمییەكان و لە ئوندولوس ئومەوییەكان و لە عێراق وخوراسان بەنی عەبباسییەكان، حوكمیان كردووە. لەو سەردەمانەی ماوەردیدا بایەخدانی حاكمەكان، بە خۆشگوزەرانی خۆیان و زیادە رەویكردن لە خەرجكردنی ماڵ و سامان و داهاتی دەوڵەتە ئیسلامێكان و بەتەنگەوە نەهاتنی هاووڵاتی، لە سنووری تێ دەپەڕێنێت و خانمبازی بەشێوەیەكی زۆر بەربادی وا دەبێت كە ژیانیان هەردەبێت بە كەنیزەك و كەنیزەككاری، لەلایەنی دەستەڵات و بارودۆخی سیاسی دەوڵەتیشەوە سات لەگەڵ سات بەرەو پەرتەوازەیی و، داڕمان دەچن، كە هۆكاری سەرەكی بریتی دەبێت لە گەندەڵی ئیداریی و دابەشكردنی دەسەڵات و كورسی لەسەربنەمای مەحسوبیەت و خزم خزمێنەیەتی، هاوكات سەرباری ئەوەی كە خەڵكی لە هەژارییەكی بێ‌ سنووردا دەژین و برسێتی وڵاتە ئیسلامییەكان دەگرێتەوە، خەڵكی شایان بە بەڕێوەبردنی وڵات، بە زۆری پشتگوێ‌ دەخرێن. ئیتر ئەم بەڕێزە لەو سەروبەندانەدا، وەك هەوڵێكی فریاكەوتنی بارو دۆخەكە، كتێبی(الاحكام السلطانیة) دا دەنێت، كە تیایدا بە پاڵ پشتی دەقە پیرۆزەكان و تێگەیشتنی زانایان لێیان، ئەومەرجانە ڕوون دەكاتەوە كە بنەمای دامەزراندنی دەوڵەتن و زۆر بە وردی هەموولایەنێكی دەستەڵات دیاری دەكات، كە ئەوەی جێگەی سەرنجە بەلامەوە، دەبینین بە زۆری ئەو شتە پیرۆزانەی كە دەیانڵێت، بۆ بەرژەوەندی گشتییە و كتێبەكەی دەكاتە چەند بابەت:
بابەتی یەكەم: گرێبەستی ئیمامەت وگەورەیەتی مسوڵمانان و چۆنێتی دانانی.
بابەتی دووەم: چۆنێتی دامەزراندنی وەزیر و هەڵبژاردنیان لەلایەن گەورەی مسوڵمانانەوە .
كە من لێرەدا بەپشتیوانی خوا، تەنیا باسی دووەم دەخەمە بەردەم ئێوەی بەڕێز.
ماوەردی دەفەرموێت: "وەزارەت لەسەردووبەشە:
1: وەزارەتی سەرپشككراو و سەربەخۆ بۆ بڕیارەكان(تفویض) .
2: وەزارەتی فەرمان جێبەجێكردن(تنفیذ).
جۆری یەكەم، بەو وەزیرە دەڵێن: كە گەورەی مسوڵمانان سەرپشكی دەكات بۆبەڕێوەبردنی كارەكانی دەوڵەت و رێگەیشی پێدەدا كە بە ئیجتیهادی خۆی چارەسەری ئەو كێشانە بكات كە رووبەڕووی دەبنەوە، بوونی ئەم جۆرە وەزیرەیش لە دەوڵەتدا بەپێی شەرع كارێكی ئاسایییە و دروستە، چونكە پەروەردگار، كە لە قورئانی پڕ لەبەخششدا باسمان لەوكاتە بۆ دەكات كە موسا پێغەمبەر- سڵاوی خوای لێبێت - دەنێرێت، بۆبەردەم گەورە دیكتاتۆری ئەوسەردەمە، فیرعەونی میسر، وەك لە بیستو نۆهەمین ئایەت و بەدواوەی سورەتی "تاها"دا هاتووە كە موسا دەفەرمێت:
"ئەی پەروەردگار داوای ئەوەت لێدەكەم كە وەزیرێكم بۆ دابنێیت كە لە بنەماڵەكەی خۆم بێت و حەزدەكەم هاروونی برام بێت تا بیكەیتە هۆكاری بەهێزبوونم، وبیكەرە هاوكارو شەریكم لە ئیشەكەمدا" .
جا ئەگەرلە پێغەمبەرایەتیدا، ڕەوا بێت وەزیر دابنرێت، كەوابوو لە بەڕێوەبردنی كاروباری خەڵكیدا، وەزیردانان، كارێكی زۆر ئاساییترە، چونكە ئەو ئیش و كارانەی بە گەورەی مسوڵمانان دەسپێردرێن، مەرج نییە راستەوخۆ بتوانێ‌ جێبەجێیان بكات، مەگەر بە دیاریكردنی جێگر و یارمەتیدەر، - گەورە زانای كۆمەڵناسیی، ئیبنوخەلدون دەڵێ‌: سوڵتان، لە ئیشەكانی ژیانیدا وەك هەر تاكێكی نێو كۆمەڵ پێویستی بە یارمەتیدانی خەڵك هەیە، كەوابوو بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری خەڵكی و سیاسەتی دەوڵەت بەڕێوەبردن زۆرتر پێویستی بە یارمەتی خەڵك هەیە - دەرەنجام دانانی وەزیر زۆرباشترە لەوەی كە هەر بۆخۆی كارەكان ئەنجامبدات و بڕیاڕ دەربكات، جگە لەوەی كە بە بوونی وەزیر ئیشەكان دوور تردەبن لە هەڵە كردن.
ئەومەرجانەی دەبێ‌ لە وەزیردا هەبن:
ئەومەرجانەی كە پێویستە لە وەزیرداهەبن، بێجگە لە یەك دوودانەیان، هەرهەمان كۆمەڵە مەرجن كە دەبێ‌ لە گەورەی مسوڵماناندا هەبن، لە هەموویشیان بەرچاوتر و پێویست تر ئەمانەن:
1/ هەڵبژێردراو بۆ وەزیرێتی، دەبێ‌ عادیل بێت، بەمانا ئەوشتانەی كە دەبنە هۆكاری ئەوەی كەشایەتی لێ وەرنەگیرێت، تیایدا نەبێت.
2/دەبێ‌ ئەوەندە زانستی هەبێت، كە بتوانێ‌ ئیجتیهاد بكات و بەپێی زانیاری خۆی لەئیشەكەیدا كارەكان ئاسان بكات.
3/دەبێ‌ بیستن و بینین و قسەكردنی تەواوبن.
4/دەبێ‌ ئەندامەكانی لاشەی ئەوەند ساغ بن كە بتوانێ‌ بەباشی بجووڵێتەوە و بگاتە شوێنی مەبەست.
5/ئەوەندە شارەزا و خاوەنی ڕایخۆی بێت كە بتوانێ‌ كاروبار ببات بەڕێوە.
6/ هێندە ئازایەتی تێدا هەبێت كە بتوانێ‌ ڕووبەڕووی دژمن ببێتەوە.
7/دەبێ‌ شایانی ئەوبوارە بێ كە پێی دەسپێردرێت، تا بەباشی بیبات بەڕێوە.
ئیتر ئەم مەرجانە لەهەر كەسێكدا هاتنە جێ‌ و وەلی ئەمری مسوڵمانان، ئەوكەسەی دیاریكرد بۆ وەزیرێتی، ئەوكات، بە پێویست دەگەڕێت لەسەرخەڵكی كە بە گوێی بكەن وگوێ‌ رایەڵی فەرمانەكانی ببن.
لە هەموو ئەمانەیش گرنگتر، ئەوەیە دەبێ‌ ئەوكەسەی كە دەكرێت بە وەزیری سەرپشككراو بە فیعلیی هاوبەشی بكات لە بەڕێوەبردنی ئەو كارانەدا كە پێی دەسپێردرێت، نەك هەر ناوبێت وخۆی لە ئیشەكان بدزێتەوە و هەمووی بخاتەوە ئەستۆی گەورەی حكوومەت و بەرپرسیارێكان بخاتەوە بەردەم ئەو، چونكە وەك پێشتر لەمانای ئایەتەكەدا زانیمان، دەبینین موسا – سڵاوی خوای لێبێت - نەیفەرموو: هاروونی برام بكەرە وەزیروبەس، بەڵكو بە مەرجیگرت كە بیكاتە هۆكاری بەهێزكردنی و بۆی بكاتە هاوەڵی كارەكەی، خۆئەگەر بێت و بەباشی وشەی وەزیریش شیتاڵ بكەینەوە، دەگەینە ئەودەرئەنجامەی، كە وشەی وەزیر یان لە (ویزر)ــەوە وەرگیراوە، بەمانای قورسی وگرانی، یان فەعیلی بە مەعنا فاعیل(وازیر)، یاخود فەعیلی بەمەعنا مەفعول (مەوزور)بێت، هەر مانای ئەوەی تێدایە كە دەكەوێتە ژێر باری هەڵگرتنی چەندین كۆڵ و باری خەڵكی و دەبێ‌ ببێتە بەرپرسیار لای خوا لەسەر هەركەمووكوڕییەكی ئەو وەزارەتەی كە پێی دەسپێردرێت، جا ئەگەر بە فیعلی نەكەوێتە ژێرباری كارەكە، دیارە ناوەكەی پێ‌شایان نییە!
یاخود لەوشەی(وەزەر)ــەوە وەرگیراوە، واتە: پەناگا، چونكە گەورەی مسوڵمانان، لەكاتی پێویستیدا پەنای بۆدەبات تا یارمەتیدەری بێت بۆ بەڕێوەبردنی كارەكان.
یاخود لەوشەی (ئەزر)ـەوە وەرگیراوە،واتە: پشت، چونكە گەورەی مسوڵمانان پشتی بەوان قایم دەبێت وەك چۆن لاشە بەهۆی پشتەوە پتەوو راگیراوە وقایمە.

© 2017 Hawler