تشرینی دووەم 12, 2019

دیدار و كۆبوونەوەكانی كوردستان لە داڤۆس پیشاندانی پشتگیرییەكی گەورەی نێودەوڵەتی بوو بۆ جێبەجێكردنی دەستووری عێراق

فەرهاد محەمەد

 

دۆناڵد ترەمپ سەرۆكی ئەمریكا لە میانەی ئەو وتارەی لە داڤۆس پێشكەشی كرد، تەوەری باسەكەی ئەوە بوو، بۆچی دروشمی (ئەمریكا یەكەم)ی بەرزكردۆتەوە، بۆ ئەمەش ئەوەی بە جیهان راگەیاند، لەبەر ئەوەی لای ئەو بەرژەوەندی ئەمریكا لەسەرووی هەموو شتێكی دیكەیەو بۆیە بەرژەوەندی ئەمریكا پێش هەر شتێكی دیكەش دەكەوێت و هەر لەم چوارچێوەیەشدا پێشنیاری بۆ هەموو وڵاتانی بەشداربووی ئەو كۆڕبەندە كرد، كە لەپێشاندا بایەخ بە بەرژەوەندیی وڵاتی خۆتان بدەن، ئینجا هاوكار و هەماهەنگی دروشمی كۆڕبەندەكەی داڤۆس بن كە دەڵێت: (بونیادنانی ئایندەیەكی هاوبەش لە جیهانێكی لەبەریەك هەڵوەشاودا).
وتارەكەی ئەمانوئێل ماكرۆنی سەرۆكی فەرەنساش ئەگەرچی لە دەربڕیندا جیاوازی لەگەڵ وتارەكەی دۆناڵد ترەمپ هەبوو، بەڵام لە ناوەڕۆكدا ئەویش بەرژەوەندییەكانی فەرەنسا و بایەخدان بە خۆشگوزەرانی گەلەكەی و دۆزینەوەی هەلی كاری زیاتر بۆ وڵاتەكەی بوو، ئەم دوو وتارە كە وتاری دوو سەرۆكی تازە هەڵبژێردراو بوون و بۆ یەكەمجاریش بوو بەشداری ئەم كۆڕبەندە جیهانییە بكەن، جیا لەوەی پیشاندانی دوو تێڕوانینی جیاواز بوو بۆ بەڕێوەبردنی دوو وڵاتی گەورە، لە هەمانكاتدا پیشاندانی دوو رێگەی جیاوازیش بوو بۆ بەشداریكردنیان لە رێكخستنەوەی ئەم جیهانە هەڵوەشاوەدا، هەروەها پەیامێك بوو بۆ سەركردە بەشداربووەكانی دیكەش بەوەی هەوڵدان بۆ ئایندەیەكی هاوبەش لە جیهانێكی لەبەریەك هەڵوەشاودا، لە رێكخستنەوەی وڵاتەكەی خۆتەوە دەست پێدەكات و دەبێت لە رێكخستنەوەی وڵاتەكەی خۆت سەركەوتوو بیت، ئەوجا دەتوانیت لەبەشداریكردنت لە ئایندەیەكی هاوبەش بۆ جیهان بەشدار بیت.
ئەگەر ئاماژەی نێو هەردوو وتاری (ترەمپ و ماكرۆن) بكەین بەو بازنەیە بۆ خویندنەوەی كۆی دیدار و كۆبوونەوەكانی شاندی حكومەتی هەرێمی كوردستان بە سەرۆكایەتی نێچیرڤان بارزانی، ئەوا لەكۆی هەموو ئەو قسەو باسانەی لەو هەموو دیدارە جیاوازانە كراون، پەیامی نێچیرڤان بارزانی-یش بۆ هەموو بەشداربووانی كۆنگرەی داڤۆس ئەوە بووە كە بەرژەوەندیی كوردستان لای نێچیرڤان بارزانی لە سەرووی هەموو شتێكی دیكەیەو لەسەر بنەمای پاراستنی بەرژەوەندییەكانی كوردستانیش ئەوا كوردستان ئەو ئیرادەو توانایەی هەیە كە بەشدار بێت لە عێراقێكی سەركەوتووی دیموكراتی و فیدڕاڵی، هۆكارێكی ئەرێنییش بێت بۆ ئاشتی و سەقامگیری ناوچەیی و نێودەوڵەتی، هەروەها كاراكتەرێكی چالاكیش دەبێت بۆ بەشداربوون لە بونیادی ئایندەیەكی هاوبەشدا بۆ گشت مرۆڤایەتی.
ئەوجا ئەگەر لێرەوە بگەڕێینەوە بۆ دروشمە سەرەكییەكەی كۆڕبەندی جیهانی داڤۆس كە دەڵێت: (بونیادنانی ئایندەیەكی هاوبەش لە جیهانێكی لەبەریەك هەڵوەشاودا) و لەچوارچێوەی ئەم دروشمە، پێگەی جیۆپۆلیتیكی ئێستای عێراق لەناو نەخشەی هەموو تەنگژەكانی جیهاندا بخوێنینەوە، ئەوا هیچ یەكێك لەم جیهانە گومانی لەسەر ئەوە نییە كە پێگەی جیۆپۆلیتیكی عێراق لەسەر نەخشەی تەنگژەكانی تەواوی جیهان، وەك پێگەی سێ گۆشەی بەرمۆدا وایە كە زۆر جار پێی دەڵێن (سێ گۆشەی شەیتان) لە ئۆقیانووسی ئەتڵەسیدا. ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر لەناو نەخشەی تەنگژەكانی جیهاندا، كێشەی عێراق بە تەنیا بە هاوتای هەموو تەنگژەكانی دیكە حیسابی بۆ نەكرێت، ئەوا نەك هەر ناتوانرێت ئایندەیەكی هاوبەش بۆ مرۆڤایەتی بونیاد بنرێت، بگرە تەواوی ئاسایش و سەقامگیری مرۆڤایەتی و جیهانیش دەكەوێتە مەترسییەوە. بۆ پشتڕاستكردنەوەی مەزندەكردنی ئەم مەترسییەش، دروستبوونی رێكخراوی تیرۆریستیی داعش لە عێراقدا باشترین بەڵگەیە و بڕیاری ئەنجومەنی ئاسایشی نێودەوڵەتییش بۆ دامەزراندنی هاوپەیمانیی نێودەوڵەتی دژی داعش، دیسان ئاماژەیە بۆ دروستكردنی مەترسیی ترسناكتر بە هۆی عێراقەوە، ئەگەر بەشێوەیەكی لۆژیكانە و بە هاوكاری كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی كێشەكانی عێراق چارەسەر نەكرێن و سەرلەنوێ بەپێی دەستووری عێراق، دەوڵەتی عێراق بونیاد نەنرێتەوە.
ئاشكرایە نەتەوە یەكگرتووەكان و یەكێتی ئەوروپا و دەوڵەتانی ناتۆ و تەواوی ئەندامانی هەمیشەیی ئەنجومەنی ئاسایش، هەموو پێكەوە گەیشتوونەتە ئەو قەناعەتەی كە تەنیا عێراق شوێنی سەرهەڵدانی رێكخراوی تیرۆریستیی داعشە، نەك سووریا، هەروەها سەرۆكی ئەم رێكخراوە تیرۆریستییەش كە (ئەبوبەكر بەغدادی) بووە، عێراقییە نەك سووری، لەمەش بەڵگەی زیاتر ئەگەر رێكخراوی تیرۆریستیی ئەلقاعیدە بەگشتی و لقی عێراق، وەك دەرهاویشتەی جیهاد دژی رۆژئاوا سەیر بكرێت و شرۆڤەی بۆ بكرێت، ئەوا رێكخراوی داعش دوای كشانەوەی هێزەكانی ئەمریكا (بە گوتەی عەرەبی سوننە و شیعە دوای كۆتاییهاتن بە داگیركاری ئەمریكا) لە عێراقدا سەریهەڵدا، ئەمەش بەو مانایەی داعش بۆ جیهاد دژی رۆژئاوا، یان ئەمریكا دانەمەزراوە، بەڵكو بۆ جیهاد دژی سیاسەتی مەزهەبگەرایی شیعە لە عێراقدا دامەزراوە، جیهانیش زۆر باش لەم راستیە تێگەیشتووە، ئەگەر سەرهەڵدانی مەزهەبگەرایی شیعە لە حوكمڕانی سەریهەڵنەدابایە و حكومەتی عێراق لە چوارچێوەی دەستووری عێراقدا حوكمڕانی بكردایە و رێزی مافە دەستوورییەكانی بگرتایە، ئەوا رێكخراوی داعش نەدەبوو، هەربۆیە كە ئێستا هەموو جیهان شانازی بەوە دەكات كە شەڕی سەربازی دژی داعش بەرەو كۆتایی دەچێت، ئەوا ئەم سەركەوتنە دەبێت هاوكاتیش بێت لە رێگرتن لە درێژەدان بە سیاسەتی مەزهەبگەرایی شیعە و گوشار خستنە سەر حكومەتی عێراق بۆ ئەوەی دەستووری عێراق جێبەجێ بكات و لە سیاسەتی مەزهەبگەرایی دوور بكەوێتەوە.
لەم چوارچێوەیەدا ئەگەر سەرنجی كۆی وتووێژەكانی نێچیرڤان بارزانی سەرۆك وەزیرانی كوردستان بدەین، لە تەواوی دیدار و كۆبوونەوەكانی بەگشتی و لەگەڵ (جیفری فێڵتمان جێگری سكرتێری گشتی نەتەوە یەكگرتووەكان بۆ كاروباری سیاسی و ریكس تیلرسۆن وەزیری دەرەوەی ئەمریكا و شەخسی حەیدەر عەبادی سەرۆك وەزیرانی عێراق، هەروەها شا عەبدوڵای پادشای ئەردەن) بەتایبەتی، ئەوا بۆمان دەردەكەوێت، كە تەوەری سەرەكیی قسەكانی نێچیرڤان بارزانی جەختكردنەوە بووە لەسەر تەواوی ماددەكانی ناو دەستووری عێراق، ئەم جەختكردنەوەیەی لە پێناوی ئەم ئامانجانە بووە:
1- نێچیرڤان بارزانی بە حوكمی ئەوەی سەرۆك وەزیرانی كوردستانە، ئەوا بەرژەوەندیی كوردستان لەسەرووی هەموو شتێكی دیكەوە سەیردەكات، بێگومان دەستووری عێراقیش كە خودی دەستوورەكە خۆی پابەند كردووە كە رێز لەو دەسەڵات و مافانە بگرێت، كە لەلایەن پەرلەمانی كوردستانەوە چ وەك یاسا و چ وەك بڕیار لەماوەی ساڵانی 1992 تا مانگی ئایاری 2005 كە دەستووری عێراق كاری پێدەكرێت. هەربۆیە جەختكردنەوە لەسەر جێبەجێكردنی دەستووری عێراق و داكۆكیكردنە لەسەر بەرژەوەندییەكانی كوردستان، ئەو بەرژەوەندییانەی كەوای لە كوردستان كردووە لە چوارچێوەی ئەو دەستوورە پێكەوەژیانی ئارەزوومەندانە لە چوارچێوەی عێراقدا هەڵبژێرێت. هەروەها لەلایەكی دیكە جەختكردنەوەی سەرۆك وەزیرانی كوردستان لەسەر جێبەجێكردنی دەستووری عێراق، گەیاندنی پەیامێكی دیكەیە بە كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی، بەوەی ئەگەر ئەو دەستوورە پێشێل نەكرابایە و عێراق دەوڵەتێكی فیدڕاڵی و دیموكراتی بوایە، كوردستان پەنای بۆ ریفراندۆم نەدەبرد، لەمەش زیاتر، هەتا عێراق ئەو دەستوورە وەك خۆی تەواوی ماددەكانی جێبەجێ نەكات، ئەوا نەك یەكپارچەیی عێراق، بەڵكو سیستمی جیهانیش لەمەترسیدا دەبێت.
2- جەختكردنەوەی نێچیرڤان بارزانی لەسەر جێبەجێكردنی دەستووری عێراق، پەیامێكی راستەوخۆیە بۆ حكومەتی حەیدەر عەبادی و ناڕاستەوخۆ بۆ تەواوی جیهان، ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر حكومەتی حەیدەر عەبادی هەر وەك ئێستا رەفتار بكات و درێژە بە سیاسەتی مەزهەبگەرایی بدات، ئەوا هەمان ئەو ژینگەیە دووبارە دروست دەبێتەوە كە كابینەكەی نوری مالیكی بۆ سەرهەڵدانی داعش دروستی كرد، بۆیە دەبێت عەبادی ئەمجارە هۆشیار بێت و كۆمەڵگەی نیودەوڵەتیش بە هەستیاری مامەڵە لەگەڵ سیاسەتە حەرباییە بكەن كە هەر ساتەی بە رەنگێك خۆی پیشاندەدات، ئەو سیاسەتەی ئێستا حەیدەر عەبادی بۆ مامەڵەكردنی لەگەڵ جێبەجێكردنی دەستووری عێراق و هەرێمی كوردستان و كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی پیادەی دەكات، سیاسەت و ستراتیژیەتێكی فێڵاوییانەیە بۆ هەڵخەڵەتاندنی هەموو لایەك، بۆیە ئەگەر كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چاوپۆشی لەم شێوازەی سیاسەتەی حەیدەر عەبادی بكات، ئەوا عێراق جارێكی دیكە دەبێتە پەناگەیەكی ئارام و لەبار بۆ سەرهەڵدانەوەی رێكخراوێكی ترسناكتر لە تیرۆریستانی داعش.
3- لایەنێكی دیكەی قسەكانی نێچیرڤان بارزانی بە جەختكردنەوەی لەسەر جێبەجێكردنی دەستووری عێراق، كۆكردنەوەی بەرژەوەندییە هاوبەش و جیاوازەكانی (كوردستان و عێراق و كۆمەڵگەی نیودەوڵەتی)یە، ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر بەرژەوەندیی كوردستان بۆ ئاشتی و سەقامگیری لە جێبەجێكردنی دەستووری عێراقدا بێت، ئەوا بەهەمان شێوە بەرژەوەندیی عێراقیش بۆ ئاشتی و سەقامگیری و كۆتاییهێنان بە سیاسەتی مەزهەبگەرایی، تەنیا و تەنیا بە جێبەجێكردنی دەستووری عێراقی دێتەدی، بۆ كۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش كە پێشتر عێراق بەهۆی سیاسەتی مەزهەبگەرایی و سەرهەڵدانی رێكخراوی تیرۆریستی داعش، ببووە سێ گۆشەی شەیتان لەناو دڵی جیهاندا، ئەوا بە جێبەجێكردنی دەستووری عێراق ئەم سێ گۆشە شەیتانە دەگۆڕێت بۆ سێ گۆشەی خێر و دوورگەیەكی ئاشتی و سەقامگیری، ئەمەش دەبێتە هۆكاری ئەوەی ئەگەر پێشتر عێراق سەرچاوەی هەناردەكردنی هەموو مەترسییەكانی تیرۆریستی بووبێت لەسەر هەموو جیهان، ئەوا دوای جێبەجێكردنی دەستووری عێراق، عێراق دەبێتە ئەو دەوڵەتەی كە دەتوانێت هاوكار و هەماهەنگ بێت لە بونیادنانی ئایندەی هاوبەش لەم جیهانە لەبەر یەك هەڵوەشاوەیەدا.
لێرەوە ئەگەر بگەڕێینەوە سەر ئەو تێبینییە رۆژنامەنووسییانەی كە ئاماژە بەوە دەكەن، ئامادەبووانی كۆڕبەندی جیهانی داڤۆس بەپەرۆشتر پێشوازییان لە دیدار و كۆبوونەوەكانی نێچیرڤان بارزانی دەكرد، تا لە حەیدەر عەبادی، هۆكاری ئەم پەرۆشییە بۆ دیدارەكانی شاندی كوردستان دەگەڕێتەوە بۆ ئەوەی كە سەرۆك وەزیرانی كوردستان زۆر بە جددی و حەماسەوە هەوڵیداوە پێ لەسەر بەرژەوەندییە راستەقینەكانی كوردستان و گەلی كوردستان دابگرێت، ئەمەش بەشێوەیەك بەرژەوەندییەكانی كوردستان و گەلی كوردستان ببنە هاوكار و فاكتەری خێر بۆ بەرژەوەندیەكانی عێراق و گەلی عەرەب لە عێراقدا، بەڵام سەرۆك وەزیرانی عێراق كە نەیتوانیوە بە جددی و حەماسەوە پێداگیری لەسەر ئەو بەرژەوەندییانەی مەبەستێتی (بەرژەوەندی مەزهەبی و شیعەگەرایی) بكات، ئەوا زۆر بە گومان و بڕوا بەخۆنەبوونەوە باسی بەرژەوەندییەكانی عێراقی كردووە و نەیتوانیوە بە جۆرێك نوێنەرایەتی بەرژەوەندییەكانی عێراق بكات كە ببێتە هۆكار و فاكتەری خێر بۆ پێكەوەژیانی ئارەزوومەندانەی پێكهاتە جیاوازەكان لەچوارچێوەی دەستووری عێراقدا، بۆیە هەوڵەكانی بە گومانەوە سەیركراون و جێگەی بایەخ نەبوون، ئەمەش مانای ئەوەیە، كۆمەڵگەی نێودەوڵەتی سەنتەری تەركیزی خۆی بۆ جێبەجێكردنی دەستووری عێراق لە بەغداوە دەگوازێتەوە بۆ هەولێر، ئەگەر بەغدا هەر بەمجۆرە مل بداتە جێبەجێكردنی دەستوور، ئەو نمایشەی عەبادی لەسەر شانۆكەی داڤۆس پیشانی جیهانی دا، دەبێتە هۆكاری ئەوەی چاوخشاندنەوەیەك بە پەیوەندیی نێودەوڵەتی لەگەڵ بەغدا بێتەئاراوە.

© 2017 Hawler