ئازار 07, 2021

ڕێگای ئاوریشم، چین دەكات بەگەورەی دونیا؟ ئامانج و بەربەستەكان

سەروەت قەهار*

 

 

ئامانجی سەرەكی چین لە پڕۆژەكەدا باڵادەستی و گەورەییە بەتایبەت لەلایەنی ئابووری، وەلێ ئەو بەشەی كە ناڕوونە بەشی پشتەوەی وێنەكەیە، ئایا ئامانجە وردەكانی پڕۆژەكە چین؟ چین دەیەوێت چۆن و چی بەدەست بێنێت لەوەها پڕۆژەیەكدا؟ لەو دەست پێشخەرییەدا چین دەیەوێت خۆی خاوەن و گەورە بێت و پشكی شێری قازانج و دەستەكەوتەكان بۆخۆی بەرێت، بە بۆچوونی زۆریینەی چاودێران ئامانجی سەرەكی لەم پڕۆژیە درووستكردنی زۆنێك یاخود بازارێكی هاوبەشە لە نێوان ئەورووپا و ئاسیادا و چین ببێتە جەمسەر لە بری ئەمەریكا؛ لە ڕێگەی دامەزراندنی چەندین دامەزراوەی بازرگانی گەورە چین دەیەوێت جۆرێكی تری بە جیهانی بوون (عولمە) درووست بكات و لە بری واشنتۆن پەكین بكات بەسەنتەر، وەكو لە پێشوودا باسمان كرد چین گەورترین وڵاتی بەرهەمهێنە بۆ ساغكردنەوەی بەرهەمەكانی پێویستی بە بازاڕی گەورە و ئاسایش هەیە بۆیە ئەوان پێیان وایە لە ئێستادا ئەو دوو یارمەتیدەرە وەكو پێویستی بوونی نییە سەركردەكانی چین ئەم پڕۆژەیە بە یەكێك لە هۆكارەكانی درووست كردنی بازاڕی گەورە و سەقامگیری ناوچەكە دەزانن، بێگومان بە تەواوبوونی ئەو پڕۆژەیە سیستەمی سیاسی نێودەوڵەتی وەكو ئێستا نامێنێ چین و بگرە هەندێك لە وڵاتانی تریش بەرەو گەورەتربوون و باڵادەستی هەنگاو دەنێن، چین لەو نێوەندەدا دەیەوێت ڕۆڵی سەرەكی ببینێت لە هەر شوێنێكی ڕێگاكە پێگەیەكی بەهێزی ئابووری و كەلتووری دامەزرێنێت.

بەربەستەكانی بەردەم پڕۆژەكە؛ ڕێگەیەك كە بە نێو زیاد لە 70 وڵاتتدا بڕوات و نزیكەی 60% مرۆڤایەتی بەیەكەوە ببەستێتەوە و ئەو هەموو دەرهاویشتە سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی و بەریەك كەوتنی چەندین شارستانییەتی بەدواوەبێت بیگومان بێ بەربەست نابێت، لێرەدا هەندێك لە بەربەستەكان دەخەینەڕوو:

بەربەستە ئابوورییەكان؛ زۆرینەی ئەو وڵاتانەی بڕیاری بەشداری كردنییان داوە لە پڕۆژەكە ئەو ئابووریە گەورەیان نییە بتوانین هاوكاری ئەنجامدانی پڕۆژەكە بكەن، ئەو پڕۆژە لە بنەڕەتدا زیاد لە پێنج تڕلیۆن دۆلاری تێچوویەتی بەشێك لە پارەكە دەكەوێتە ئەستووی وڵاتانی بەشداربوو. جیاوازی سیاسەتی ئابووری وڵاتانی بەشداربوو یەكێكی ترە لە بەربەستەكان وەكو گوتمان زیاد لە 70 وڵاتی بەشداربوو بێگومان سیاسەتی ئابووری جیاواز هەیە بۆیە چین ئەركی ئاسان نییە بتوانێت ئەو هەموو جیاوازییە لەژێر چەترێك كۆبكاتەوە، یاسای ئابووری هەر یەكێك لەو وڵاتانە جیاوازە هەندێكییان یاساكانیین لەو جۆرانەی كە پێیان دەگوترێت یاسای ڕەق و گۆڕینیینا یاخود خۆ گونجاندنییان لەگەڵ یاسای نوێ ئاسان نییە.

مەترسییە سیاسییەكان، ڕێككەوتنی چین لەگەڵ وڵاتانی بەشداربووی پڕۆژەكە بەشێوەیەكە ڕێگە بەو وڵاتانە دەدات پێداچوونەوە بەو ڕێككەوتنە بكەن هەركاتێك هەستییان كرد پڕۆژەكە زیانی بۆ وڵاتەكە یاخود ناوچەكەیان هەیە، ئەمەش مەترسییەكە و لەهەر كاتێكدا ڕەنگە ڕووبەڕووی چین ببێتەوە و ببێتە هۆی وەستانی بەشێكی پڕۆژەكە وەكو ئەوەی لە مالیزیا ڕوویدا، هێندێكیش لەو وڵاتانە ترسی چوونە ژێرباری قەرزی درێژخایەن و ڕكیفی چینییان هەیە بۆیە بەتەواوی یەكلا نەبوونەتەوە هەندێك ناوچە لە نموونەی (هامبانتوتا) لە سریلانكا كۆمپانیا چینییەكان بۆ ماوەی 99 ساڵ بەكرێیان گرتووە، زۆرینەی سیاسەت و نرخ و باج لەو ناوچەیە گۆڕاوە و ئەركی هاوڵاتی یەكجار زەحمەت كردووە بۆیە وڵاتان لەشكدان و پاشگەزبوونەوە لە بەشداریكردن ئەگەرێكی بەهێزە.

بەربەستە جیوگرافییەكان، پڕۆژەكە ڕووی بەڕووی بەربەستی ناوخۆیی و دەرەكی دەبێتەوە لە پێشیشدا بەربەستی ناوخۆیی وڵاتانی بەشداربوو؛ لە وێنەی كێشە سنووریەكانی نێوان تاجیكستان و قیرغستان، بەهەمان شێوە ڕاڕەوی چین-پاكستان كە بە باكووری پاكستاندا تێپەڕدەبێت بەر لەوەی بگاتە ناوچەی (شینغیانغ)ی چینی، باكووری پاكستانیش بە بەردەوام لە ژێر هەڕەشەی بزووتنەوی تاڵیباندایە ئەو شوێنەش كەمپە ئەفغانییەكانی لێیە و زۆرێك لە ئەندامانی ئەو ڕێكخراوەی تێدا بڵاوەو مەترسییەكی ڕژدیان بۆسەر ئەو هیڵە بازرگانییە درووستكردووە، ئەوانەو چەندین مەترسی تری لێدان لەبەرژەوەندی زلهێزان و جیاوازی سیستەمی سیاسی و یاسایی كە چاوەڕاون دەكرێت ڕووبەڕووی پڕۆژەكە ببێتەوە.

لە بەشی داهاتوو و كۆتایی نووسینەكەدا باسی دەرئەنجامەكان دەكەین.

*ماستەر لە پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان

 

© 2017 Hawler