ئایار 14, 2021

ڕەخنەكانی ''ئۆفرا بەنگیۆ'' لە سەركردە كوردەكان

ئیسماعیل بێشکچی

 

بەشی دووەم و کۆتایی

ئیسرائیل ساڵی 1948 دامەزراوە. لەو ڕۆژەیەوە كە ئیسرائیل دامەزراوە، زمانی عەرەبیش لە لایەن بەرپرسانی ئیسرائیلییەوە دانی پێدا نراوە و لە پاڵ زمانی عیبرانیدا زمانی دووەمی فەرمییە. لەنێو ئەنجومەنی نوێنەرانی ئیسرائیلیشدا عەرەبەكان وەكو عەرەب جێ دەگرن. تێكۆشانی كورد لە باشووری كوردستان لە ساڵانی 1960 تا ڕادەیەكی بەرچاو تێكۆشانی پاراستنی زمان و كەلتووری كوردی بووە (سەیر بكەین: چەتین چەكۆ: كاریگەریی ڕێككەوتنی ئاشتی عیبرانی لەسەر كوردستان).
دەكرێت ڕەخنە لەو هاوپەیمانەتییانە بگیرێت كە لە هەرقۆناغێكی سیاسی یا لە سەردەمی شەڕدا كورد لەگەڵ وڵاتانی دیكە ئەنجامی داون، بەڵام ڕەخنەی هەرە گرنگ و جددی ئەوەیە كە سەرەڕای ئەو دۆخە خراپەی كە تێیدان، بۆچی كورد یەكیان نەگرتووە و پێكەوە تێكۆشانیان نەكردووە و خۆیان نەكردووە بە ئەندامێكی خانەوادەی كۆمەڵگەی جیهانی؟ 25ی ئەیلوولی 2017 و 16ی ئۆكتۆبەری 2017 دوو مێژووی گرنگن كە هیچ كات لە بیر ناكرێن.
نابێت لە بیری بكەین، كە بەشێكی كوردستان لە قەفقاسیایش هەیە، كوردستانی نێو سنوورەكانی ئێران لە چارەكی یەكەمی سەدەی 19دا، لەسەردەمی شەڕی ئێران و ڕووسیادا، بە هۆی ڕێككەوتنەكانی 1813 گولستان، 1827 و 1828 توركمەنچای، لە نێوان ئێران و ڕووسیادا دابەشی دوو پارچە كراوە. كوردستانی سوور 1923 و 1929.
كاتێك ئەمڕۆ باس لە دۆخ و ڕووداوەكانی قەرەباخ دەكرێت، كەس ناوی كورد ناهێنێت. لەنێو بەڵگە نێودەوڵەتییەكانیشدا ناوی كورد بوونی نییە، ئەمە لە كاتێكدایە كە بەشێكی زۆری ئەم جۆگرافیایە هی كوردە و كورد پێش ئازەرییەكان، ئەرمەنی و ڕووسەكان، لەوێ بووە.
لە سەدەی حەفتەمی پێش میلاد لەم ناوچانەدا مادەكان لە دەسەڵات بوونە، لە سەردەمی ناویندا حكوومەتە كوردییەكانی ڕەڤادی و شەدادی لەم ناوچانەدا دامەزراون. پوشكین (1799 تا 1837) لە كاتی سەردانی بۆ ئەرزڕۆم، باس لەوە دەكات كە لەم سەفەرەدا بەو گوندە كوردییانەدا تێپەڕیوە كە یەك لە دوای یەك لە ناوچەكەدا لەسەر ڕێ بوونە، پێویستە شارەزایانی پەیوەندییە نێودەوڵەتییەكان لێكۆڵینەوە لەسەر ئەم بەڵگە و بابەتانە بكەن، لێكۆڵەری كورد، ''هەژاری شامیل'' لەبارەی سەیاحی كورد، ''ئیبراهیم سەیدیانی'' بابەتی باشی نووسیوە و خوێندنەوەیان دیدگامان لەسەر ئەم بابەتانە بەرفراوانتر دەكەن.
چەند تێبینییەك
لەسەر بابەتێكم لەبارەی هاوكاریی نێوان پەكەكە و حەشدی شەعبی لە هەرێمی كوردستان، ڕووبەڕووی ڕەخنە و هێرش بوومەوە. بیروڕام لە بەرانبەر ئەم ڕەخنە و هێرشانە بەم جۆرەیە: لە ئەڵمانیا و وڵاتانی دیكەی ئەورووپا ژمارەیەكی زۆر كۆچبەری كورد دەژین، بەشی هەرە زۆری ئەم كۆچبەرە كوردانە جەماوەر و لایەنگری پەكەكەن، پەكەكە لەو وڵاتانە بتەوێ و نەتەوێ ملكەچی یاسا و سیستەمی ئەو وڵات و دەوڵەتانەیە و بە گوێرەی یاسا و ڕێساكانیان هەڵسوكەوت دەكات.
لە شارەكانی ئیستانبووڵ، ئیزمیر، بورسا، ئادانا و مەرسینیش كۆچبەری كورد دەژین، كە بەشی هەرە زۆری ئەم كۆچبەرانەیش جەماوەر و لایەنگری پەكەكە و كەجەكەن، لەم شارانەیشدا پەكەكە ملكەچی یاسا و ڕێساكانی دەوڵەتی توركیایە. دۆخەكە لە وان، دیاربەكر، باتمان و شارەكانی دیكەیش بەم جۆرەیە. بەڵام پەكەكە لە هەرێمی كوردستان پابەندی ئەو سیستەمەی كە دامەزراوە، نابێت.
ئەم سیستەمە گچكە دەكات، سووكایەتی پێ دەكات و خۆی لەسەر بەڕێوەبەرایەتیی ئەو سیستەمە فەرز دەكات، ئەمە دۆخێكە كە گرێدراوی نەفسییەت و ڕۆحییەتی كەسی داگیركراوە، گەلی داگیركراوە، ملكەچی هەموو ئەو فەرمان و بڕیارانە دەبێت كە لە دەرەوە بۆی دێن و جێبەجێیان دەكات، بەڵام ئەگەر لەنێو ئەو گەلەدا چینێك یا گرووپێك بیانەوێت دەسەڵات یا ئۆتۆریتەیەك دروست بكەن، ئەوا بێڕێزی پێ دەكات و كار بۆ لەناوبردنی دەكات، چونكە لەلایەن دەوڵەتی سەردەستەوە وا پەروەردە كراوە. دەوڵەتی داگیركراو، بە هەموو شێوەیەك وا پەروەردەت دەكات كە بە چاوی سووك سەیری هەموو شتەكانی گەل بكەیت، لە چۆنێتیی پۆشینی جلوبەرگ، خۆراك، كەلتوور و ژیانی ڕۆژانە، بێڕێزی پێ بكەی، وا دیار دەكرێت كە گەل بۆخۆی ناتوانێت خۆی ئیدارە بكات.
ئەم دۆخە لە هەرێمی كوردستان هەیە، كوردستان داگیركراو نییە، بۆیە ئەم جۆرە پەیوەندییانەی نێوان كەسی داگیركراو و دەوڵەتی سەردەست لە هەرێمی كوردستاندا زیاتر كاریگەرییان هەیە. ئەو شتانەی كە لە 16ی ئۆكتۆبەری 2017 لە كەركووك ڕوویان دا، پێویستە لەم چوارچێوەیەدا خوێندنەوەیان بۆ بكرێت.
ئەوانەی ڕەخنە لە من دەگرن و هێرشی سەر من دەكەن، هیچ كامیان بە پەكەكە ناڵێن كە هەرێمی كوردستان خاوەن دەسەڵات و سیستەمی خۆیەتی، یاسا و ڕێسای خۆی هەیە، تۆیش پێویستە ڕێز لەم یاسا، ڕێسا، سیستەم و دەسەڵاتە بگریت، نابێت هێرشی سەر پێشمەرگە و دامەزراوەكانی پارتی دیموكراتی كوردستان بكەیت.
چۆن ملكەچی یاساكانی هۆڵەندا، ئەڵمانیا و وڵاتانی دیكەی ئەورووپا و توركیایشی، بەم جۆرەیش ملكەچی یاساكانی هەرێمی كوردستان بە. ئەمە شتێكە كە جێگای سەرسووڕمانە. لە نووسینەكەم لەبارەی هاوكاریی پەكەكە و حەشدی شەعبی لە هەرێمی كوردستاندا، باس لە هەشت چالاكیی پەكەكە كراوە، ئەوانەی ڕەخنەیان لە من گرتووە و ڕەچاوی هیچ یەك لەو كردەوانەی پەكەكەیان نەكردووە، ئایا ئەم هەڵوێستە ئەوە ناگەیەنێت كە ئەوانەی هێرشی سەر من دەكەن، پشتیوانی لە هێرشەكانی پەكەكە بۆ سەر پێشمەرگە و بارەگاكانی پارتی دیموكراتی كوردستان دەكەن؟ ئەم هێرش و كردەوانە لە كات و ساتێكدا ئەنجام دەدرێن كە مەسعوود بارزانی بۆ ڕای گشتیی جیهان ڕاگەیاند، كە شەڕی كورد و كوردیان حەرام كردووە و هەروەها لە كات و ساتێكدا كە مەسعوود بارزانی پابەندی ئەم قسەیەی خۆی بووە، ئەمەیش زۆر جێگای سرنج و تێڕامانە. (سەیر بكەن: عابید گۆرسەس- شەڕی برا یا ڕۆحی كۆبانێ؟ لە نێرینا ئازاد بڵاو كراوەتەوە).
بێگومان چارەسەركردنی كێشەكانی نێوان كورد بە دیالۆگ زۆر گرنگە، بەڵام پێشتر پێویستە دان بەوەدا بنرێت كە هەرێمی كوردستان و دەسەڵاتەكەی، دەسەڵاتێكی دانپێنراوی یاساییە.
لە پڕۆسەی دیالۆگدا ئەو ڕەخنانەی پێویست بن دەكرێت بگیردرێن، ئەمڕۆ سوپای توركیا لە ناوچەكانی ژێر دەسەڵاتی هەرێمی كوردستاندایە و ژمارەیەكی زۆر بنكە و ناوەندی لە ناوچە سنوورییەكاندا هەیە، لە كاتێكدا كە پەكەكە و كەجەكە دەبوایە كاریان بۆ دوورخستنەوەی سوپای توركیا لەو ناوچانەدا كردبا، بە پێچەوانەوە، زەمینە بۆ بەجێبوونی سوپای توركیا لە ناوچەكەدا خۆشتر دەكەن، چونكە ئەمە ڕوون و ئاشكرایە كە سوپای توركیا هەڕەشەیەكی گەورەیە بۆ سەر هەرێمی كوردستان.
باس لە یاسا و ڕێساكانی هەرێمی كوردستان دەكەین، ئەمە فیدراسیۆنە، لەنێو سنوورەكانی ئەم فیدراسیۆنەدا نابێت ئازادیی ئەنجامدانی تاوان بێت. ئەگەر لەنێو ئەم سنوورانەدا كەسێك كوژراوە، ئەوا فیدراسیۆن پێویستە بە دامەزراوە یاساییەكانی خۆی، دادگاكانی، پۆلیس و داواكاری گشتیی خۆیەوە دەستوەردانی دۆخەكە بكات، ئەگەر ئەمە ناكرێت، هیچ تۆمارێك یا لێكۆڵینەوەیەك لەبارەی جەنایەتەكەدا ناكرێت، ئەوا ناتوانین باس لە فیدراسیۆنێكی ڕاستەقینە بكەین، هەرێمی كوردستان پێویستە هەنگاو بەرەو فیدراسیۆنێكی ڕاستەقینە بنێت.
وەك مرۆڤ، پشتیوانیی ئەو كەسانە، دامەزراوانە و، لایەنە سیاسییانە دەكەم كە باس لە سەربەخۆییی كوردستان دەكەن، هیچ پەیوەندییەكەم لەگەڵ ئەوانەدا نییە كە دەڵێن كورد دەوڵەتی بۆ چییە؟ چونكە ئەمە بیروڕای كورد نییە، بەڵكو بیروڕای دەوڵەتانی داگیركەرە، ناچاركردنی كورد لەلایەن دەوڵەتەكانەوە بۆ گوتن و دەربڕینی ئەم قسەیە، سەركەوتنێكی گەورەیە بۆ ئەو دەوڵەتانە، هەموو ئەو دەوڵەتانە كە بە هاوبەشی گوشار دەخەنە سەر كورد بۆ ڕیگریكردن لە كورد و كوردستانی سەربەخۆ، ئەوەی لە دەستیان دێت درێغی ناكەن.
لە باشووری كوردستان تەنیا بارزانییەكان بەرگری لە سەربەخۆییی كوردستان دەكەن، ئەمە شتێكی نوێ نییە، بەڵكو زیاتر لە 100 ساڵە كە بیروڕا و هزری بارزانییەكان ئەمەیە. باسكردن لە عەشیرەت و شێخایەتی لە كاتێكدا كە باس لە بارزانییەكان دەكرێت، تەنیا بۆ شاردنەوەی ڕۆحی نیشتمانی و نەتەوەییی بارزانییەكانە كە ئەمەیش كارێكی هەڵە و هەڵخەڵەتێنەرە. باسكردن لەمانە، مانای ئەوە نییە كە پشتی من بە پارتییەك (پارتی دیموكراتی كوردستان) بەستراوە، بەڵكو بە مانای پشتیوانیكردن لەم بیروڕا و هزرەیە و بەهێزكردنی ئەم بیروڕا و هزرەشە.
ئەوانەی ئەندامی وەقفی ئیسماعیل بێشكچین، چ ئەوانەی لەنێو شاندی پەرلەمانتاراندان یا ئەوانەی كە ئەندامی بەڕێوەبەرایەتین، هەموویان بە خۆبەخشی كار دەكەن، شتێكی گچكە بۆ دابینكردنی پێیداویستییەكانی خانەوادەكەم بە من دەدەن، بێجگە لەمانە، دوو یا سێ كارمەند هەبوون كە مووچەی مانگانەیان هەبوو، دۆخی لقی دیاربەركی وەقفەكە بەم جۆرەیە، لقی هەولێری وەقفی بێشكچی، لقێكی جیاوازە كە بە گوێرەی یاساكانی هەرێمی كوردستان دامەزراوە.
لە ماوەی 100 ساڵدا دەكرێت بەهۆی ڕووداوە جیاوازەكانەوە ڕەخنە لە پارتی دیموكراتی كوردستان بگیرێت، ڕەخنە لە ئیسماعیل بێشكچیش دەگیرێت، وەقفەكەیش قابیلی ڕەخنەلێگرتنە. من چیم كردووە هەموویان ڕوون و بەرچاون، كار و چالاكییەكانی وەقفەكەیش لە بەرچاون، داهات و خەرجییەكانیشی لە بەرچاون، وتەی ناوھێنان بە مووچەخۆرانی بارزانی، وتەیەكی بێمانایە، لە سەرەتای ئەم بابەتەدا باسم لەوە كردبوو كە بەهۆی نووسینی بابەتێكەوە لەبارەی هاوكاریی پەكەكە و حەشدی شەعبی ڕەخنەی زۆرمان لێ گیراوە، چەندین پەیام و نووسینیش بۆ پشتگیریی من نووسران، سوپاسی ئەوانە دەكەم.

© 2017 Hawler