ئاب 12, 2020

هۆشیاری كۆمەڵایەتی گەشتیاری

د. هەتاو كریم *

 

جۆرەكانی گەشتیاری
1

ئەوەی گومانی تیادا نی یە كە جۆرەكانی گەشتیاری بە هۆكارە سەرەكیەكانی گەشت كردن و گواستنەوەو لە شوێنێكەوە بۆ شوێنێكی تر و بە پێ ی پاڵنەر و ئارەزووەكان و پێداویستیە جۆراوجۆرەكانكە لەپشتیەوەن و دەیجولێنن و گۆرانی بەسەردا دێت، بۆیە دەبینین كە چەندین جۆری گەشتیاری هەیە، لەوانە گەشتیاری كەلتووری، خۆشگوزەران، چارەسەری، ئاینی،وەرزشی، بازرگانی، كۆنگرەو كۆنفرانسات، چەندین جۆری تر جیاواز و نوێ و رۆژ بە رۆژیش لە گەڵ پێشكەوتنی كۆمەڵگەكاندا گۆرانی بەسەردا دێت و جۆری جیاواز سەرنج راكێش دروست دەبن وەكو پێشووتر ئاماژەمان پێییدا بەپێ پێداویستی و ئارەزووەكانی مرۆڤ و پێشكوتنی مرۆڤایەتی و، بۆ سەرنج راكێشانی گەشتیاران و هێنانە ناوەی داهات بۆ وڵاتان بەشێوەیەكی ناراستەوخۆ سەیر دەكەین. جۆرەكانی گەشتیاری یش زیاد دەكەن لە ووڵاتانی دونیادا. كە بەپێی پێشكەوتن و گەشەسەندنی رامیاری و كۆمەڵایەتی، ئابووری پێشكەوتنی زانستی و تەكنەلۆژی كە چەندین جۆری تر كە پێشووتر نەبوون وەك گەشتیاری كۆنگرەو كۆنفراسات و گەشتیاری پێشەنگاكان و و گەشتیاری تیرۆر و ..تاد. كە ئەمە وای كردووە ئاراستەی وڵاتان بەرەو دابین كردنی خزمەتگوزاری جیاواز و ئاسانكاری و ئامادەسازی بۆ گشت رەگەزە جیاوازەكانی سەرنج راكێشانی گەشتیاران بكەن كە ئەمەش تارادەیەك جیاوازی هەیە لە تایبەتمەندی و سیفاتەكانی شێوەو جۆرەكانی گەشتیاری كلاسیكی. ( لەتیف، 2005، لا73؛ الشرقاوی واخرون، 2006، لا 72؛ الصیرفی، 2009، لا 48؛ جورج، 2002، لا 476)
بۆیە دەبینین كەوا تەنیا یەك شێوە دابەش كردن و پۆلین كردنی جۆرەكانی گەشتیاری نیین، بەڵكو چەندین جۆری پۆلین كردنی جۆرەكانی گەشتیاری هەن و كە ئەم پۆلین كردنەش جیاوازە بەپێ جیاوازی ئەو پرنسیپانەی كە پشتی پێوە دەبەستێت، وە پرنسیپەكانیش بەپێ بیروبۆچوونی هەندێ توێژەرانی ئەو بوارە بە پێ پرنسیپەكان گۆرانیان بەسەردادیت، بەڵام بە شێوەیەكی گشتی جۆرەكانی گەشتیاری بەپێ بیروبۆچونی توێژەران بەم شێوەیەی خوەارەوە پۆلین دەكرێت كە ئەمەشیان لە وڵاتیكەوە بۆ وڵاتێكی تر گۆرانی بەسەردادێت:
1. بە پێ ی ئامانجەكانی گەشت كردن كە ئامانجە جیاواز لە خۆوە دەگرێت.
2. بەپێی ژمارەی كەسەكان كە گەشت ئەنجام دەدەن.
3. بەپێی جۆری و شێواز و ئامرازەكانی گواستنەوە.
4. بەپێی تەمەن.
5. بە پێی جۆری كۆمەلایەتی
6. بەپێی چینە كۆمەڵایەتیەكان
7. بەپێی شوێنی جوگرافی
8. بەپێی كاتی مانەوە
9. بەپێی ڕەگەزنامە
10. بەپێی شوێنی مانەوە ...تاد
هەروەها هەیەك لەم پۆلێنانەی سەرەوە تایبەتمەندی و گرنگی تایبەتی خۆی هەیە، بەتایبەتیش لە رووی ئاماری گەشتیارییەوە تاوەكو بزانرێت چەند جۆری گەشتیار روویان لە شار و وڵاتەكەیان كردووە و، ئینجاش بە پێی ئارەزوو پاڵنەرەكانیش تاوەكو بتواندرێت ئامادەسازی بكرێت لە رووی شوێنی مانەوەو ئاخود چەند شوێنی مانەوە هەیە لە ولاتەدا، هەروەها هەموو جۆرەكانی تری خزمەتگوزاری كە پێویستن بۆ تێركردنی حەز و ئارەزووكانی گەشتیار لە و وڵاتەدا. ( تاهیر و الیاس، 2007، لا34).
سەبارەت بە هەرێمی كوردستانیش بە شێوەیەكی گشتی دەتوانین بڵێن كە زۆربەی جۆرەكانی گەشتیاری كە بە پێ پۆلینی توێژەران لە هەرێمی كوردستان بوونی هەیە، لە ژمارەكانی داهاتووی گۆشە كەمان سەرنجیان دەیخەینە سەر.
*( دكتۆرا لە سۆسیۆلۆژیای گەشتیاری)

© 2017 Hawler