تشرینی یەکەم 16, 2019

چاكسازییەكانی شازادە محەمەد سەلمان و خۆپیشاندانەكانی ئێران

فەرهاد محەمەد

 

ئەو چاكسازیانەی شازادە محمەد سەلمان لە سعودیە دەستی پێكردووە، جیا لەوەی لەلایەك ئامانجەكەی رووبەرووبوونەوەی گەندەڵی و دووبارە دارشتنەوەی سیاسەتی ئابوریی سعودیەیە، لەهەمانكاتدا ئامانجێكی دیكەی دووبارە پێناسە كردنەوەی ئایینی ئیسلامە وەك ئاینی ئاشتی و لێبوردەیی و دانانی سنورێكە بۆ توندرۆیی و دەماریگری مەزهەبی وەهابیەت كە لە سعودیە سەرچاوەی گرتووە و مەترسی لەسەر هەموو جیهان دروستكردووە.
پسپۆران و شارەزایانی ئایینی ئیسلام و سیاسەتی رۆژهەڵاتی ناوەراست، جەخت لەسەر ئەوە دەكەنەوە لە هەفتاكانی سەدەی رابردوو هەتا سەركەوتنی شۆرشی ئیسلامی لە ئێران، توندرۆیی و دەمارگیری مەزهەبی وەهابیەت، دەرهاویشتەی زۆر نەرێنی لەسەر كۆمەڵگەی سعودیە نەبووە و جۆرێك لە كرانەوە و مەدەنیەت بوونی هەبووە، بەڵام دوای سەركەوتنی شۆرشی ئیسلامی ئێران و دروشمەكانی بۆ هەناردەكردنی شۆرش بۆ دەرەوە، بووە هۆكاری ئەوەی پێرەوانی مەزهەبی وەهابیەت بەرەو دەمارگیری و توندۆریی زیاتر هەنگاو هەڵبگرن و هەروەها زەمینە بۆ جیهادی سەلەفی قیتالی بێتە ئاراوە كە خۆیان لە مەدی شیعەگەرایی ئێران بپارێزن. ئەمەش بەو مانایەی ئەگەر مەترسی هەژموون و مەدی شیعەگەرایی ئێران لە ئارادا نەبوایە، ئەوا ئەو زەمینەیە دروست نەدەبوو كە دەرهاویشتەكانی توندرۆیی و دەمارگیری وەهابیەتیش بەو ئاستە كاریگەری هەبێت.
دیارە ئێرانی سەردەمی پادشایی پەهلەوی نەك هەر دیاردەی مەدی شیعەگەرایی تیا نەبووە، بەڵكو ئایین و دەوڵەت دوو پرسی لیكجیاواز بوون و ئەوەشی بیری لە تیكەڵكردنیان بكردایەوە، ئەوا لە ئێران جێگەی نەدەبووە و یان دەبوو وڵات بەجێ بهێڵێت یاخود لەلایەن دەسەڵاتی پادشایی ئێرانەوە سەركوت دەكرا، ئێران زیاتر لاسایی دەوڵەتانی رۆژئاوای دەكردەوە و نموونەی دەوڵەتێكی كراوەی رۆژئاوایی بوو لە رۆژهەڵاتدا. هەربۆیە، نەشتێك هەبووە بەناوی شەڕ و ململانێی نێوان شیعەو سونە، نەشتێك هەبووە بەناوی مەترسی ئێران لەسەر سعودیە یان بە پێچەوانەوە مەترسی سعودیە بۆ سەر ئێران، هەر ئەمەش ببووە هۆكاری ئەوەی جۆرێك لە سەقامگیری رێژەیی لەدوای تەواوبوونی شەڕی دووەمی جیهانیەوە تا سەرەتای هەشتاكانی سەدەی رابردوو باڵ بەسەر رۆژهەڵاتی ناوەراستدا بكێشێت.
مەترسیەكانی سعودیە لە هەژموون و باڵادەستی مەدی شیعەگەرایی ئێران، لە ساڵی 2015 گەیشتە لوتكە، بەتایبەتی كە حوسیەكان بوونە مەترسیەكی نزیك لە سنورەكانی سعودیەو، ئەمەش شاسەلمانی ناچار كرد كە هاوپەیمانیەكی عەرەبی و ئیسلامی دژی حوسیەكان رابگەیەنێت و شەڕێكی سەخت دەست پێبكات، بەڵام ئەم شەڕە نەبووە هۆكاری ئەوەی كە هاوسەنگی هێز بگێرێتەوە یاخود مەترسیەكانی ئێران لەسەر سعودیە برەوێنتەوە. بۆیە شازادە محەمەد سەلمان ( كە ئێستا ئەو بەكردەیی دەسەڵاتی پاشای هەیە)، پلانێكی دریژخایەنی بە ناونیشانی ( تێروانین بۆ سعودیە 2030) راگەیاند، ئەم پلانە كە ئامانج لێی ئەوەیە لەماوەی 10 ساڵی داهاتوودا دەوڵەتەكە بخاتە ئاستی دەوڵەتانی رۆژئاوا، پێویستی بە هەیكەلیەتێكی تازەی حكومرانی هەیە، بۆیە لەسەر هەردوو ئاستی حكومەت و سنورداركردنی ئایین هەنگاوی بۆ هەڵگرت.
دوای كەمتر لەدوو مانگ لە دەستپێكردنی چاكسازیەكانی شازادە محەمەد سەلمان، لە رۆژی 28ی دیسەمبەری 2017 بەشێوەیەكی كتو پڕ و لەناكا و لە شاری مەشهەدی پشت و پەنای شۆرشی ئیسلامی ئێرانەوە، خەڵك رژانە سەر شەقامەكان و لەماوەی یەكدوو رۆژدا زۆربەی شارەكانی ئێرانی گرتەوە، خۆپیشاندانەكانی ئەمجارەی ئێران جیاواز لە خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2009 كە دژی هەڵبژاردنەوەی ئەحمەدی نەژاد و تاوانباركردنی بوو بەوەی تەزویری كردووە، جۆرە خۆپیشاندانێكی خۆرسكە و هیچ مۆركی ئایینی پێوە نیەو خەڵكە لە ناو جەرگەی سیستمی ئێرانیەوە داوای چاكسازی و باشتركردنی بژێوی ژیان و نەمانی بێكاری دەكەن، بەڵام هەر زووش ئەم دروشمانە وەرچەرخان بۆ دروشمی سیاسی و داواكردن بۆ رووخانی سیستمەكە، وەك دیڤید ئیگناشوێس ستوونووسی بەناوبانگی واشنتنۆن پۆست وەسفی كردووە ( دروشمی خوپیشاندانەكە لە دژی زیادبوونی نرخی هێلكە وە، كوتوپڕ گۆرا بۆ دروشمی سیاسی و رووخانی سیستمە سیاسیەكە و داواكردنی راوەستاندنی دەستێوەردانە دەرەكیەكانی ئێران لە عێراق و سوریا و لوبنان). لەمەش زیاتر پسپۆران و بیرمەندانی ئێرانی لە تاراوگە، ئەوانیش دووچاری سەرسام بوون لەم رووداوە لەناكاوە هاتوون و جۆرێك لە هەڵوەستەكردن بە لێدوانەكانیانەوە دەبینرێت، لەبەر ئەوەی هیچ لایەنێكی سیاسی خۆی نەكردووە بە خاوەنی و هەروەها ناشزانرێت، ئاراستەی خۆپیشاندانەكان بەرەو كوێ دەچێت.
لەگەڵ ئەوەی بۆچوونی هاوبەشی نێوان تەواوی چاودێران و پسپۆرانی جیهان لەسەر خۆپیشاندانەكانی ئێران بەوجۆرەیە، كە نابێتە هۆكاری ئەوەی بەهاری ئێرانی یان فارسی وەك ئەوەی ساڵی 2011ی وڵاتانی عەرەبی دروست بێت و سەرەنجام سیتمەكە بروخێنێت، بەڵام هەر خودی سەرهەڵدانی ئەم خۆپیشاندانە خۆرسك و بێ سەركردەیە، ئاماژەیە بە وەرچەرخانێكی تازە لە ئێراندا و ئیدی ناتوانرێت بە ناوی ( باڵی توندرۆ و باڵی ریفۆرمیست) ئەو خەڵكە بێدەنگ بكەن و، لەوانەیە زەمینەیەك دروست بكات كە ئەرك و دەسەڵاتەكانی رێبەری باڵای شۆرشی ئیسلامی ئێرانیش گۆرانكاری بەسەردا بێت و، دەسەڵاتی زیاتر بكەوێتەوە دەستی حكومەت و تەنیا پیاوانی ئاینیش لەناو حكومەتدا دەسەڵاتدار نەبن یان حكومەت بەرێوە نەبەن، ئەم یە كە پێشبینی دەكرێت لە دەسەڵاتی ئێرانی بەناچاری بێتە ئاراوە، لانی كەم بۆ پاراستنی ئەو سیستمە سیاسیەیە كە ئێستای ئیراندا بوونی هەیە، هەروەها لەگەڵ ئەوەی خۆپیشاندانەكان، هیچ پەیوەندیەكی بە هەنگاوەكانی شازادە محەمەد سەلمانیشەوە نیە، بەڵام بە میكانیزمێكی جیاوازتر بەرەو هەمان ئامانج هەنگاو هەڵدەگرێت كە سنورێك بۆ توندرەویی و دەمارگیری شیعە گەرایی دابنرێت و دەسەڵاتی سیاسیش هەندێك بەرەو مەدەنیەت هەنگاو هەڵبگرێت.
دەسەڵاتی سیاسی كۆماری ئیسلامی بۆ ریگرتن لەوەی ئەم خۆپیشاندانە وەرچەرخێن بۆ هاوشێوەی خۆپیشاندانەكانی میسر و تونسی 2011، پەنای بردۆتە بەر راگرتنی ئەپلیكەیشتنی تۆرە كۆمەڵایەتیەكان لەسەر مۆبایلی خۆپیشاندەران، ئەمەش بەمەبەستی ئەوەیە قەوارەی خۆپیشاندانەكان بە جیهاندا بڵاو نەبێتەوە و نەبێتە سەرچاوەیەكی هاندەر بۆ بەردەوامی خۆپیشاندانەكان، بەڵام لەبەر ئەوەی خۆپیشاندانەكان خۆرسكن و لە داواكردنی ئازادی و باشتركردنی بژیوی ژیان سەرچاوەی گرتووە، ناتوانرێت بەسەركووتكردن پێشی پێ بگێرێت یان دابمركێنرێتەوە، بەڵكو شێوازی گونجاو بۆ مامەڵە كردن لەگەڵ خۆپیشاندانی لەمجۆرە ئەوەیە كە سیستمی سیاسی وەڵامدانەوەی پۆزەتیفانەی بۆ ئەو جۆرە نارەزاییانە هەبێت، ئەم جۆرە وەڵامدانەوانەش پێویستی بەوەیە كە هەیكەلەی سیستمە سیاسیەكە گۆرانكاری تێدا بكرێت و ئەو هۆكارانە راست بكرێنەوە كە ئێستا بوونەتە هۆكاری نەهامەتی بەسەر بژێویی و ژیانی رۆژانەی ئێرانەوە، بەتایبەتی دانانی سنورێك بۆ دەستێوەردانەكانی سوپای پاسداران و بەهەدەر دانی پارەیەكی زۆر لە ملیشیا وەكیلەكانی سوپای پاسداران لە عێراق و سوریا و لوبنان و یەمەندا.
لایەنی پۆزەتیفی هەنگاوە چاكسازیەكانی شازادە محەمەد بن سەلمان بۆ راستكردنەوەی سیستمی سیاسی سعودیە، لە راگەیاندنی پلانی ( تێروانین بۆ سعودیە 2030) سەرچاوە دەگرێت، بەڵام وەك عەبدولرەحمان راشدی نووسەری ناسراوی سعودیە دەڵێت، بە شازادە محەمەد سەلمانم گووت: ئەم پلانەی تۆ داتناوە بەم تیمە هیلاكەی حكومرانی سەركەتوو نابێت، ئەو دەڵێت : شازادە محمەد سەلمان پێی گووتم : ئەگەر زانیمان ناتوانن شان بدەنە بەر ئەم ئەركە ئەوا ئەم تیمە دەیگۆرین، راشد لە درێژەی قسەكانیدا دەڵێت: یەكدوو رۆژ دوای دەستپێكردنی چاكسازیەكەی و گرتنی شازادەكانی دیكە بینیمەوە پێی گووتم : ئەوا دەستمان كرد بە گۆرینی تێمەكە و ئێستا تیمێك دروست دەكەین كە بتوانیت ئەم پلانە جێ بەجێ بكات. لەسەر ئەم بنەمایە ئەگەر سەیری دروشمی خۆپیشاندەرانی ئێران بكەین كە دروشمەكانیان دژی هەردوو باڵی ( توندرۆ و ریفۆرمیستە) لە ئێران و هەروەها دژی حكومەت و رێبەری باڵای شۆرشی ئیسلامیە، هەست دەكەین، هەستە خۆرسكەكەی خۆپیشاندەرانی ئێرانیش گەیشتوونە ئەو قەناعەتەی كە بەو تیمەی ئێستا سیستمی سیاسی ئێران بەرێوە دەبەن، گۆرانكاری و ریفۆرم دروست نابێت و كۆی سیستمە سیاسیەكە پێویستی بە گۆرانكاری هەیە، ئەوجا ئەم گۆرانكارییە دەكرێت دەسەڵاتدارانی ئێستای ئێران هەر خۆیان بۆ پارێزگاری لە سیستمەكە دەستی پێبكەن و گۆرانكاری پێویست بكەن بۆ ئەوەی وەڵامی خواستی خەڵكەكە بداتەوە، یاخود سیستمی سیاسی ئێستا سەركێشی دەكات و وەك خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2009 مامەڵەی لەگەڵ دەكات، ئەمە لە كاتیكدا خۆپیشاندانەكانی ئەمجارەی ئێران هاوشێوەی خۆپیشاندانەكانی ساڵی 2009 نیە و یەكەمجارە لە دامەزراندنی كۆماری ئیسلامیەوە خۆپیشاندانی لەمجۆرە دەبنەوە، بۆیە دەبێت چارەسەری ئەمجارە وەك جارەكانی پێشوو نەبێت، ئەگەر وانەبێت ئاكامی پێچەوانەی لێدەكەوێتەوە.
گەلانی ئیسلامی بە سونە و شیعە و عەرەب و فارس و ئەفغانی و پاكستانیشەوە، لەماوەی نزیكەی 40 ساڵی رابردوو، نە خێر یان لە توندرۆیی و دەماریگری سونەی وەهابی و نە خێر یان لە توندرۆیی و دەمارگیری شیعە گەرایی ویلایەتی فەقی بینیووە، بۆیە ئەگەر چ جیهانی ئیسلامی بەسەرۆكایەتی سعودیە و چ شیعەكان بە سەرۆكایەتی ئێران، هەوڵی گۆرانكاری بدەن بۆ ئەوەی لە ریشەوە دەمارگیری هەڵبكێشن، ئەوا هەموو لایەك لەو پەتای دەمارگیری ئاینینی رزگاریان دەبێت و هیچ كێشەیەكیش لە نێوان شیعە و سونە بوونی نابێت.

© 2017 Hawler