کانونی دووەم 25, 2020

ڕوژهەلاتا ناڤین بەرەڤ کیڤە؟

شەیما مستەفا

 

ڕوژهەلاتا ناڤین، ئەو جوگرافیا پتریا دەمێن خوە بووی مەیدانا شەڕێن زلهێز و وەلاتێن د ناڤ ڤێ جوگرافیێ دا، هەر ژ دەستپێکا پەیدابوونا شارستانی و دروستکرنا ئیمپاراتوریان ئەڤ جوگرافیە بوویە مەیدانا خوین ڕشتنێ و هەر لایەنەکی ڤیایە کونترولێ ل سەر بکەت و ببیت خودان و بارا پتریا دەڤەرێن د ناڤ ڤێ جوگرافیێ دا ب بەردەوامی هاتینە کونترولکرن و دەسەلاتدارێن وێ هاتینە گهوڕین، هەلبەت ئەڤ گهوڕینە خویناوی بووینە و بووینە ئەگەرێ کوشتنا دەهان هزار کەس و وێرانکرنا باژێران.
دوو سەردەمێن گرنگ د مێژوویا ڕوژهەلاتا ناڤین دا هەبووینە کو سنور هاتین دیار کرن و یێ ئێكێ شەڕێ چالدیران ل سالا ١٥١٤ێ دناڤبەرا سەفەوی و ئوسمانیان دا هاتە کرن و سنوور هاتنە گهوڕین و یێ دووێ شەڕێ جیهانیێ ئێكێ و پاشتر ب هەڤپەیمانیێن سیڤەر و لوزان سنوورێن ڕوژهەلاتا ناڤین ژ لایێ وەلاتێن زلهێز ڤە هاتنە کێشان و دیار کرن، هەلبەت مەزنترین زیان د ڤان هەر دوو سەردەمان دا ب کوردان کەفت. پشتی نەمانا ئێکەتیا سوڤیێتان، ویلایەتێن ئێکگرتیێن ئەمریکا شیا تا ڕادەیەکێ بەرچاڤ کونترولێ ل سەر ڕوژهەلاتا ناڤین بکەت و تا نووکە ژی هەمان ڕولێ خوە دبینیت، ب هەلوەشاندنا رژێما بەعس ل ئێراقێ ل سالا ٢٠٠٣ێ و ژ ناڤبرنا گرووپا تالیبان ل ئەفغانستانێ پشتی هێرشێن تیروریێن ١١ی ئەیلوولێ ئێدی ڕوژهەلاتا ناڤین بوو مەیدانا ڕاستەوخو یا شەڕی، ب دەستپێکرنا بهارا عەرەبی ل باکوورێ ئەفریقا و پاشتر وەك زنجیرە گەهشتی ڕوژهەلاتا ناڤین وەلاتێن عەرەبی کەفتنە بن کاریگەریا وەلاتێن زلهێز ڤە و ئێدی ڕاستەوخو هەڤپەیمان ب سەرکردایەتیا ئەمریکا هەبوونا خوە ل ڕوژهەلاتا ناڤین دیار دکەن و چ گەفێن ڕاستەوخو ل سەر نینن، ڕوژهەلاتا ناڤین دەولەمەندە چ ژ لایێ جوگرافی ڤە بیت و چ ژ لایێ ژێدەرێن کانزایی ڤە بیت وەك پەترول و گاز و ماددێن دی تر، ئەڤە ژی هەلبەت جهێ تەماهیا زلهێزانە و ب ساناهی خوە ژێ دویر ناکەن، دویماهیك ئالوگرژیێن دناڤبەرا کومارا ئیسلامیا ئیران و ویلایەتیێن ئێكگرتیێن ئەمریکا بوویە ئەگەرێ ئالوزیا ڕەوشا ڕوژهەلاتا ناڤین کو ئەڤ ئالوگرژییە نوی نینن، هەلوەشاندنا حکومەتا دکتور مصدقی ب پشتەڤانیا ئەمریکا و داگیرکرنا بالیوزخانا ئەمریکا ل تەهران پاشبەندێن ڤێ گرژیێ نە، هەروەسا مەزهەبێ ئیرانێ یێ ڕەسمی کو شیعییاتیە و دژایەتیەك کەڤن لگەل دەڤەرێن دی یێن عەرەب و سننی هەنە خالەكا دی یا هەبوونا ناکوکیانە، ب هەر حال ڕوژهەلاتا ناڤین کەفتە د ڕەوشەکا جوداتر ژ بەری نوکە و گوڕانکاری مەترسیدار بن یان نە دێ ئەنجامێن ئیكلاکەر هەبن د پاشەروژێ دا، دویر نینە بو جارا سیێ سنورێن ڕوژهەلاتا ناڤین بهێنە گهوڕین.

© 2017 Hawler