ئایار 27, 2018

راپەڕین پەندێكی تازەی فێركردین یەكڕیز و یەكگرتوو بین، چیاكانیش دۆستمان نەبن، هەر سەردەكەوین

فەرهاد محەمەد

شۆڕش و راپەڕینی جەماوەری بەو مانەیەی كە هیچ هێزێك ناتوانێت رێگری لێ بكات، یان دایمبركێنێتەوە، ئیرادەیەكە لەسەرووی توانای حزبی سیاسی و سەركردەو تاكەكەسەوەیە. هانا ئارنێت لە كتێبی شۆڕشدا ئاماژەی بەوە كردووە (كاتێك شۆڕش و راپەڕینی جەماوەری روودەدات، هیچ هێزێك ناتوانێت رووبەڕووی بوەستێتەوە، ئەمە ئەو ساتەوەختەیە كە زەوی و ئاسمان بە یەك یاسا هەڵدەسووڕێن، كە ئەویش ئەو یاسایەی پەروەردگارە كە مانگ و ئەستێرەكان لە ئاسمان بە ئازادی لەسەر خولگەی خۆیان دەسووڕێنەوە و، مرۆڤ ئەو توانایەی نییە كە دەست بخاتە ناو ئازادیی مانگ و ئەستێرەكان، یان ئازادییان لێ زەوت بكات.)
چەمكی (شۆڕش، یان راپەڕینی جەماوەری)، لە بنەڕەتدا چەمكێكی سیاسی نییە، هەتا بتوانرێت بە هاندانی سیاسی دروست بكرێت. نیكۆلاس كۆپەرنیكۆس كە بە "باوكی شۆڕشی زانستی و تێڕوانینی ئاقڵانییانە بۆ گەردوون" لە مێژوودا ناوی تۆماركراوە، بۆ یەكەمین جار چەمكی (شۆڕش)ی لە كێتبی (شۆڕش لە سووڕانەوەی ئەستێرەكانی ئاسماندا . Revolutionibus Orbium Coelestium) لە سەرەتای سەدەی شانزەهەم بەكارهێناوە. ئەم كتێبە تەواوی تەفسیر و تێڕوانینەكانی كەنیسەو قەشەكانی ئەوروپای بۆ گەردوون گۆڕی و بووە سەرەتایەك بۆ شۆڕشی زانستی و ئەقڵانی لە ئەوروپادا، ئەم كتێبە بە كەنیسەو قەشەكانی ئەوروپای راگەیاند، شۆڕشی ئەستێرەكان لە ئاسماندا بە ئیرادەی پەروەردگار هەڵدەسووڕێت و لە تواناو تێڕوانینی ئێوە بۆ گەردوون گەورەترە، بەڵام كەنیسە و قەشەكان بۆ زیاتر لە 100ساڵ هەوڵیان دەدا كە رێگە لە بڵاوبوونەوەی تیۆرەكەی كۆپەرنیكۆس بگرن، تەنانەت كاتێك گالیلۆ تیۆرەكەی كۆپەرنیكۆسی لە ساڵی 1632 ز سەلماند، دادگاكانی كەنیسە دوو رێگایان لەبەردەمی گالیلۆ دانا، یان ئەوەتا دەبێت پاكانە لەو سەلماندنە بكات كە بە بناخەی زانستی فیزیا دادەنرێن، یان ئەوەتا دەبێت سەری لە لەشی جیابكرێتەوە، لەبەرامبەر ئەمەدا گالیلۆ دەیزانی، پاكانە بكات، یان سووربێت لەسەر سەلماندنەكەی هەر یەك ئاكامی هەیە، ئەویش ئەوەیە كە هیچ كەسێك ناتوانێت رێگە لە شۆڕش بگرێت، بۆیە پاكانەی هەڵبژارد، بەڵام نزیكەی 90 ساڵ دوای دادگاییكردنەی گالیلۆ، كەنیسە گەیشتە ئەو قەناعەتەی تیۆرەكەی كۆپەرنیكۆس و سەلماندنەكەی گالیلۆ، بێجگە لە پیشاندانی ئەوەی كە شۆڕشی ئەستێرەكان لە ئاسماندا ئیرادەی پەروەردگارە و كەس ناتوانێت رێگەی لێ بگرێت، بۆیە لە ساڵی 1741 ز، كەنیسە بڕیاری دا، هەموو كتێبەكانی گالیلۆ چاپ بكرێت و لەساڵی 1820 ز دیسان كەنیسە بڕیاری دا، كتێبەكەی كۆپەرنیكۆس (شۆڕش لە سووڕانەوەی ئەستێرەكانی ئاسماندا) چاپ بكرێت. هەر بۆیە لەدوای ئەوەی كەنیسە لە سەدەی هەژدەیەم گەیشتە ئەو قەناعەتەی (شۆڕش) ئیرادەی پەروەردگارە و كەس ناتوانێت دروستی بكات و كەسیش ناتوانێت رێگری لێ بكات، وردە وردە چەمكی شۆڕش هاتۆتە ناو كایەی سیاسی و هەر جووڵانەوەو راپەڕینێكی جەماوەری نەتوانرابێت ریگری لێ بكرێت و خامۆش بكرێتەوە، پێیان گوتووە: (ئەو شۆڕشە و كەس ناتوانێت رێگری لێ بكات.) هەر بۆ نموونە كاتێك خەڵكی راپەڕیوی فەرەنسا لە 14ی تەموزی ساڵی 1789 هەڵیانكوتایە سەر قەڵای باستیل و ئازادیان كرد، پادشای فەرەنسا داوای لە دەستوپێوەندەكانی كرد كە بەرپەرچی یاخیبووان بدەنەوە، بەڵام فەرماندەی پاسەوانەكان بەو جۆرە وەڵامی پادشای دایەوە كە (ئەوە یاخیبوون نییە و شۆڕشە و هیچ كەس ناتوانێت رێگری لە شۆڕش بكات و دایبمركێنێتەوە). ئەم رۆژەش كە وەك رۆژی سەركەوتنی شۆڕشی فەرەنسا لە مێژوو تۆماركرا، نەك هەر بۆ گەلی فەرەنسا، بەڵكو بۆ تەواوی مێژووی مرۆڤایەتی وەك وەرچەرخانێكی مەزن بەرەو ئازادی سەیر دەكرێت.
ئەگەر لەسەر ئەم بنەمایە خوێندنەوەیەكی لۆژیكییانە بۆ راپەڕینی جەماوەریی گەلی كوردستان لەساڵی 1991 بكەین و، بارودۆخی سیاسیی ئەو كاتی كوردستان وەك ئەوكات چۆن بووە، بیخەینەوەڕوو، ئایا ئەقڵ قبووڵی دەكات، ئەو شۆڕش و راپەڕینە جەماوەرییە، بە هاندانی حزبێك، یان چەند حزبێك رووی دابێت؟ بێگومان مێژووی تەواوی شۆڕش و راپەڕینەكانی مێژووی مرۆڤایەتی دەڵێن: نەخێر، شۆڕش و راپەڕینی جەماوەری لە توانای حزبی سیاسی و سەركردە سیاسییەكان گەورەترە، هەر بۆ نموونە كاتێك محەمەد بوعەزیزی لە 4ی كانوونی دووەمی 2010 لەسەر یەكێك لە شەقامەكانی تونس وەك ناڕەزاییەك بەرامبەر شكاندنی عەرەبانە دەستگێڕەكەی، ئاگری لە جەستەی خۆی بەردا، كەس مەزندەی ئەوەی نەدەكرد كە ئەم رووداوە ببێتە سەرەتای ئەوەی پێی دەگوترێت بەهاری عەرەبی، كە نەك هەر تونس، بەڵكو بەشی هەرە زۆری وڵاتانی عەرەبی بگرێتەوە، لەمەش زیاتر لەدوای ئەم خۆسووتاندنەی بوعەزیزی زیاتر لە 50 لاوی دیكەی عەرەبی لە وڵاتانی عەرەبی وەك لاساییكردنەوە، ئەوانیش خۆیان سووتاند، بەڵام ئایا بێجگە لە خۆسووتاندنەكەی بوعەزیزی، كەسی دیكەیان وەك بڵێسەی شۆڕشەكانی وڵاتانی عەرەبی ئاماژەی پێدەكرێت؟ پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە، ئایا حزبی (نەهزەی ئیسلامی) كە ئێستا حزبی دەسەڵاتداری تونسە، دەتوانێت بانگەشەی ئەوە بكات كە ئەو حزبە راپەڕینی جەماوەری لە تونسدا دەست پێكردووە؟ یان ئەگەر حزبی نەهزەی تونسی بانگەشەی ئەوە بكات كە ئەو راپەڕینی تونسی كردووە، ئایا بەمە سووكایەتی بە ئیرادەی گەلی تونسی ناكات؟ بێگومان حزبی نەهزەی تونسی كارێكی ئاقڵانەی كردووە كە ئەم بانگەشەیەی نەكردووە و پەیكەر بۆ محەمەد بوعەزیزی دروست دەكات، وەك سیمبولی راپەڕینی گەلی تونس، خۆ ئەگەر خۆی بكات بە خاوەنی راپەڕینەكە، ئەوە سووكایەتی بە ئێرادەی گەلەكەی دەكات، لەمەش زیاتر، ئەو كاتەی راپەڕینی جەماوەری لە تونس روویدا، هیچ كەسێك پێشبینی ئەوەی نەكردووە كە ئەگەر راپەڕین لە وڵاتانی عەرەبی رووبدات، یەكەم وڵات تونس دەبێت. پرسیاری گرنگ لێرەدا ئەوەیە، ئایا تونس بەراورد بە وڵاتانی دیكەی عەرەبی، داهاتی خەڵكەی چەند لە وڵاتانی دیكەی عەرەبی باشتر بووە؟ بێگومان ئەگەر بگەڕێینەوە بۆ پێش راپەڕینەكانی وڵاتانی عەرەبی، تونس ئەو دەوڵەتە بوو كە بە بەراورد لەگەڵ هەموو وڵاتانی عەرەبی، لە روانگەی رۆژئاواوە بەو جۆرە سەیر دەكرا كە دەبێت وڵاتانی دیكەی عەرەبی لاسایی بكەنەوە، بەڵام یەكەم وڵاتیش بوو دوای خۆسووتاندنەكەی بوعەزیزی راپەڕینی جەماوەری تێدا دروست بوو، یەكەم وڵاتیش بوو كە رژێمەكەی رووخێنرا، پاشان وڵاتانی دیكەی عەرەبیشی گرتەوە.
سەبارەت بە راپەڕینی گەلی كوردستانیش لە ساڵی 1991، لەگەڵ ئەوەی رۆژی 5ی ئادار كە رۆژی راپەڕینی خەڵكی رانیەی قارەمانە و بە فەرمی لەلایەن حكومەتی كوردستانەوە وەك رۆژی چەخماخەی راپەڕینی گەلی كوردستان لە قەڵەم دەدرێت، بەڵام هەتا ئێستاش قسە لەسەر ئەوە دەكرێت كە رۆژی 4ی ئادار چەخماخەی راپەڕین لە ئۆردوگایەكی زۆرەملێی خەڵكی شاری قەڵادزێ لە قەزای خەباتی سەر بە پارێزگای هەولێر دەستی پێكردووە. لەبەرامبەر ئەم رووداوەدا، ئایا ئەرشیفی دیكۆمێنتەكانی بەرەی كوردستانی، یان تەواوی حزبە سیاسییەكانی ناو بەرەی كوردستانی، دەتوانن تەنیا یەك دیكۆمێنت بۆ مێژوو بخەنەڕوو و بە نەوەكانی ئێستا و ئایندە بڵێن، فەرموون ئەمە بەڵگە، ئێمە بڕیارمانداوە لە 4 یان 5ی ئاداری 1991 خەڵكی كوردستان راپەڕێت؟ لە وەڵامی ئەم پرسیارەدا جێگەی خۆیەتی ئەو قسەیەی پێشمەرگەی دێرین سەید كاكە دووبارە بكەینەوە كە ئەمساڵ بە بۆنەی یادەكانی راپەڕینەوە بڵاوبووەوە كە دەڵێت: "...- نوێنەرێكی ناردبوو بە دووماندا، كە چووم سەیر ئەكەم لەگەڵ جەماعەتی قەرارگای رەمەزان لە كۆبوونەوەدایە! سەیری كردم و گوتی: شانە چەكدارەكانمان حازرن بۆ راپەڕین و هێزەكانمان لە فڵانە بەرزاییەوە دەچنە خوارەوە! ئەمنیش گوتم: خودا عافوت بكا، ئەتۆ ئاگات لە دونیا نییە؟
وتی: بۆ؟ چی بووە كاك سەید؟
گۆتم: ماڵت خراپ نەبێت، راپەڕین دەستی پێكردووە و وا رانیە خەڵاس بوو، سەروچاوە و چواقوڕنە و لە هەموو جێگەكان جەیشی سەدام لە تەسلیمبوونن، ئیتر شانەی چی و چوونە خوارەوەی چی؟
گۆتی: چۆن؟ ئەمە كێ كردی؟
گۆتم: بابی من خەڵك و عەسكەری فیرار هەر هەموویان بەیەكەوە هێرشیان بۆ سەر مۆڵگەكانی بەعس دەستپێكردووە."
گێڕانەوەی ئەم قسەیەی پێشمەرگەی دێرین (سەید كاكە) بۆ ئەوە نییە كە بڵێین هێزەكانی بەرەی كوردستانی رۆڵیان لە پشتگیریی راپەڕینی جەماوەریی بەهاری 1991ی خەڵكی كوردستان نەبووە، بەپێچەوانەوە، رۆڵی بەرەی كوردستانی لە پشتگیریی جەماوەر و درێژەدان بە راپەڕینەكە هەتا كەركووكی دڵی كوردستانیش كە لە 21ی ئاداری 1991 ئازادكرا، زۆر گرنگە، بەڵام چەخماخەی راپەڕین كە لە ئیرادەی گەلی كوردستان و پشتیوانیی پەروەردگارەوە سەرچاوە دەگرێت، دەبێت وەك خۆی باس بكرێت و هیچ كەس و لایەنێك خۆی نەكات بە خاوەنی ئەو ئیرادە لە بن نەهاتووە، لەبەر ئەوەی جیا لەوەی هیچ حزب و سەركردەیەك ئەو توانایەی نەبووە رۆژ و ساتی بڵێسەی شۆڕش و راپەڕین دیاری بكات، لەهەمانكاتدا هەر لایەن و كەسێك خۆی بكاتە خاوەنی راپەڕین، بێجگە لەوەی سووكایەتی بە ئیرادەی گەلەكەی دەكات، خۆیشی وەك لایەنێكی بێ متمانە لە مێژوودا تۆمار دەكات.

© 2017 Hawler

Please publish modules in offcanvas position.