کانونی یەکەم 07, 2019

بەهزاد حەوێزی

 

كێشەی سەرەكی هەر حوكمڕانیەكی شكستخواردووبە گشتی خۆی لە چەند خاڵێك دەبینتەوە، بۆ هەر ئەزموون و وڵات و دەوڵەتێكیش لە رووی ئەو رەگەزوفاكتەرانەتاڕادەیەك بەیەك دەچن، واتە جیاوازیەكە تەنیا لە فۆرم و شێوازەكەیە نەك ناوەڕۆك.
(عەبدولرەحمان راشد)ی نووسەر، لە رۆژنامەی (الشرق الاوسط ژ:14971لە 24/11/2019)ستوونێكی بەناوی(نفس تحرری فی الثورات)نووسیوە، لەو بابەتەیدا نووسەر كلیل و قوفڵی كاكڵی مەبەستەكەی لە سەرەتا و دوا پەرەگرافدایەك گوزارەیە ئەویش وەرچەرخانی فیكریە.
بەرایی نووسەر ئاماژە بە رووداوەكانی هەر سێ دەوڵەتی ئیراق و ئێران و لوبنان دەكات و پێی وایە خاڵی ئەرێنی سازانیی شوناسی فیكریە(تجانس الهویە الفكریە)و ئەو رووداوانە بە شۆڕش ناو دەبات دژ بە شكست و گەندەڵیی، توندڕۆیی ئایینی، بۆیە ئاماژەش بە رۆحی لیبراڵیی دەكات.
نووسەر سەرتاپای بابەتەكەی لە مەیانی هۆكارودەرەنجامدا بەدەوریچەند گوزارەیەكی تەوەری سەرەكی كە ئایدیۆلۆجیای تیۆكراسی حوكمڕانیە دەسووڕێتەوە، وەكو: سەركردە دینیەكان، هەژموونیی دینی، دەزگا دینیەكان، حوكمڕانی پیاوانی دین.
من پێموایە راوبۆچوونی نووسەری رۆژنامەوانیی دەچتە خانەی پرەنسیپ و ئیتیكی رۆژنامەوانیی، هەرچیەك بڵێ-بەپلەی یەكەم-دەبێ گوزارش لەبیروبۆچوونی خۆی بكات، ئەو بیروبۆچوونەش نیشانەو ئاماژەی كەسایەتی و بیروهزروتێگەیشتنی ئەو كەسەن، بۆیە وێرای رێز بۆ هەر راوبۆچوونێكئەوە مانای ئەوە نییە لەهەڵە بەدوور بێ.
وروژاندنی بابەتی ئاوا هەستیاروچارەنووسساز بەنموونەوە(ئیران و ئیراق و لوبنان) بابەتی رۆژو هەنووكەیین، گرنگن بۆ ئایندەوگۆڕانكاریەكانی ناوچەكە، بۆیە شیكردنەوەشیان گرنگە لەرووی بابەتی و زانستیانەو دوور لە نەزعەی تەسكبینی-بەرژەوەندیخوازیی و لەسەر بنەمای باكگراوەندێكی سواووكاڵبۆوەوبەسەرچوو!.
كێشەی ئەو سێ دەوڵەتە ئەگەر لە ناوەڕۆكدا سیستەمی سیاسی بێ ئەوە فۆرم و پێكهاتەكەیان لەرووی ئیتنی و كەمینەی نەتەوەیی وئایینی و مەزهەبیشەوەهەمان شت بەیەك دەچن، بەڵام بە جیاوازی لە مۆدیل و شێوازوكاتشوێنی حوكمڕانێتی.
كێشەی ئەو دەوڵەتانە راستە بنەمای فیكری-ئایدیۆلۆجی هەیە، بەڵام ئەوە دەرەنجامە نەك هۆكار، چونكە ئایدیۆلۆجیاو فیكری سیاسی وەك سەرخان رەنگدانەوەی ژێرخان و ستراكچەرەكەن بۆیە قەیرانەكە لە خودی ژێرخانە سیاسی و كۆمەڵگەیی وكەڵچەرەكەیدایە، لەبەرئەوە پێوستە بۆ چارەسەر لەرووی فیكریەوە ئەو ستراكچەرە بگۆڕدرێ كە سازانی فیكری بە قەناعەت و لەسەر بنەمای ماف و ئەرك بێ بەبێ جیاوازی لە نەتەوەوئایین و مەزهەب و زۆرینەو كەمینەی سیاسی، هەر ئەوەشە دیموكراسی تەوافوقی كە لە ئیراق و لوبنان پەیرەو كرا، بەڵام بەشێوەیەكی نادروست و فەلەج، ئیتر وا دەبینین دەرەنجامەكەی بە چی گەیشت!.
گۆڕینی بینای فیكری هێندە ئاسان نییە پرۆسەیەكی بەرفراوان و قووڵترە لەوەی لەچاوتروكانێدا بێـتەدی، پێویستی بە گۆڕینی دۆكترین و روانگەی ئیلیەتی سیاسی هەیە، پێویستی بە گۆڕینی ئەقڵیەتی حوكمڕانێـتی هەیە، گۆڕینی دیاردەونەریتە شێواوونەرێیەكانی كەڵچەری نەتەوەی باڵادەست، گۆڕینی نەزعەی شۆڤینیستی.
قەیرانی دەوڵەت و فەلسەفەی حوكمڕانی لەوە قووڵترە كێشەی دەستەبژێرێك و دەزگایەك و ئایدیۆلۆجیایەك بێت، بەتایبەتی لەو سەردەمەی ئەمڕۆی گلۆبالیزەیشن و شۆڕشی تەكنەلۆجیاوپەیوەندیكردنی خێرا بەیەكەوە، كەچی نووسەری بابەتەكە زۆر رواڵەتیانە و كرچوكاڵانە شیكردۆتەوەو لەیەك خاڵدا قەتیسی كردووە-كە روونە مەبەستیشی چییە-وەرچەرخانی فیكری لە فەلسەفەی دینیەوە بۆ فەلسەفەی لیبراڵیی.
خاڵێكی دیكەی گرنگ و پەیوەست بەو رووداوانە و لەودیوی شاشەوسەر رووپەڕی رۆژنامەكان دەست و هێزی شاراوەیە، لەوانەش وڵاتە هەرێمایەتەكان(سعودیە) و نێودەوڵەتیەكان(ئەمریكا) روونە هەژموون و هەڵكشانی شیعەرگەرێتی بەرەو لێژیە، هاوكێشەكە خەریكە پێچەوانە دەبێتەوە، بەڵام نووسەری گۆرین ئاماژەی پێنەداوە، رەنگە چاكی كردبێت، ئاخر ململانەی نێو دەستەوگرووپەكانی شیعەگەرایی لە ئیراق هەڵایساوە.
خاڵێكی دیكە كێشەو فەلسەفەی حوكمڕانی و حوكمڕانی تەندروست و باش خۆی لە نەبوونی دادپەروەریی دەبینتەوە، ئەو لوغزەی بوێری دەوێ تا لای لێبكەیتەوە، وەك رەگەزێكی بایەخدارو پەیوەست بە شوناسی نەتەوەیی و رۆشنبیریی، لای نووسەری بابەتی گۆرین ئەو چەمكە نە بە باش نە بە خراپ بوونی نییە.
كێشەو پەتای درێژخایەنی -ئەگەر شیا بڵێین- دەوڵەتی نادەوڵەت تەنیا لە سەرخان نییە یا بەپلەی یەكەم لە ئاست و بنەماكانی پێكهاتە موئەسەساتییەكەیەتی وەك بڕبڕەی پشتی سیستەمە سیاسیەكان، چونكە لەو سەردەمەدا دەوڵەتیش بە چەمك و مانا كلاسیكیەكەی كۆڕاوەو ناكرێ بەهەمان ئەقڵیەتی كۆن مامەڵەی لەگەڵ بكرێ، بۆیە نووسەری بابەتەكە دەبوایە بەلای ئەو رەهەندەش چووبا، كە بە سەرێكەوە پەیوەندیشی بە ئایدیۆلۆجیاوە هەیە.
شوناسی فیكری پێكهاتە ئیتنی و ئایینیەكانی ئەو دەوڵەتانە لەهەر دەوڵەتێك تایبەتمەندیی خۆی هەیە، بۆنموونە: لەئیراق گەلی كورد(دووەم نەتەوەیە)بەپێی دەستوور خاوەن قەوارەیەكی لۆكاڵیە بەناوی هەرێمی كوردستان، لە ئێران ئەگەر سازانیش هەبێ لەرووی شوناسی فیكریەوە كاتییەو بەپێی هەلومەرج و گۆڕراوەكان دەگۆڕێ، چونكە تایبەتمەندی مێژوویی و كولتووری و سیاسی گەلی كورد لەو دوو دەوڵەتە چارەنووسی ئایندەی سیاسی و حوكمڕانیی سیستەمی سیاسی دادەڕێژێ و دەسەپێنێ.

© 2017 Hawler