نیسان 05, 2020

نێچیرڤان بارزانی چیرۆكی خەونێكی پڕئاستەنگ

گۆنا هەورامی

- پێنج لە پازدە -

سیاسەتی نەوتیی هەرێم

كوردستان نیازی سەربەخۆیی هەبوایە یاخود مانەوە وەك بەشێك لە عێراق، هەر دەبوا بیر لە دەرهێنان و بەبازاڕگەیاندنی نەوت و سامانە سروشتییەكانی بكاتەوە. ئەم پرۆسەیە لە لایەكەوە مافێكی دەستوری و لە لایەكی دیكەشەوە ئەركێك بوو كە پرۆسەی پەرەپێدانی كوردستان دەیخواست، پرۆسەیەك كە بە بێ دەرامەت و سەرمایە مەحاڵ بوو بەڕێوەبچێت.
كوردستان لەسەردەمی رژێمەكانی پێشودا وەك كۆڵۆلۆنیاڵێك مامەڵەی لەگەڵ كرابوو، نە رێگە درابوو ژیرخانی هەبێت و نە كارگە و پرۆژەی گەورە و نە سەرچاوەیەكی ئابوری ئەوتۆ كە بتوانێ رۆژێك لە رۆژان پشتی پێ ببەستێ. عەقڵیەتی حوكمڕانیی بەغدا هەمیشە باوەڕی وابووە كە ئەگەر كورد ببێتە خاوەنی ئابوری سەربەخۆ، دەشبێتە خاوەنی دەوڵەتی سەربەخۆ. بۆیەش كەركوكی دەوڵەمەند بە نەوتیان تەعریب كرد و رێگەیان بە خۆشیان نەدا لە هیچ جێیەكی دیكەی كوردستان پرۆژەی نەوت و سوودبینین لە سامانە سروشتییەكان جێبەجێ بكرێن. هەڵبەت بە بەرنامەش كشتوكاڵ و ئاژەڵداریی كوردستانیان كوێركردەوە و دەستی خەڵكەكەیان لە كار و كەسابەت و ژیانی گوندەواری و خۆژیاندن دوورخستەوە تا هەمیشە موحتاجی دەستی بەغدا بن و تەنانەت ناچار بن لە پێناو موچەدا، چەكیشی بۆ هەڵگرن. هیچ بنەمایەكی ئاییندەییش بۆ ئابوری سەربەخۆ لە كوردستاندا دروست نەبێت.
لەو هەل ومەرجەدا و لەبەردەم حكومەتی هەرێمدا، بەردەستترین بوارێك كە دەكرا ببێتە بناغە و سەرچاوە بۆ ئابوریەكی كوردستانیی متمانەدار، كەرتی نەوت و سامانە سروشتییەكان بوو. ئەوەش پڕكێشییەكی گەورە و بوێرانەی دەویست. ئاخر بۆ هەرێمێكی بێ سەروەریی و نەپارێزراو و ئایندە نادیار، یەكجار زەحمەت بوو نەوت دەربێنێ و رێگەی بەبازاڕكردنی بۆ بدرزێتەوە و خەون بەوەوە ببینێ بچێتە سەر نەخشەی وزەی جیهانی. قایلكردنی كۆمپانیاكان و دەوڵەتان و دۆزینەوەی بازاڕ و ووردەكارییەكانی دیكەی پرۆسەیەكی ئاڵۆزی لەو جۆرە بۆ حكومەتێكی تازە رسكاوی بێ ئەزمون لەو بوارەدا، كارێكی ئەستەم بوو. هەر لەسەرەتاشەوە بەغدا هەر بە دافعە شۆڤێنییە كۆنەكە لەم پرۆسەیە دردۆنگ و بە گومان بوو، بۆیەش هەر لە سەرەتاوە لێی كەوتە تەقە و هەنجەت پێگرتن. حكومەتی هەرێم بە رەچاوكردن و لەبەرچاوگرتنی دەستور و داوای هەمیشەیی بۆ دەرچواندنی یاسای نەوت و گاز و ئامادەیی هەمیشەیی بۆ هەماهەنگی، بەردەوام هەنجەتەكانی بەغدای پوچەڵ دەكردەوە. بەڵام هەڵوێستی دژایەتیی راستەقینەی ئەوان مەترسییان بوو لە بوژاندنەوەی كەرتێكی ئابوری ستراتیژی كە دواجار دەبێتە مایەی بێمنەتی و لەسرپێی خۆ وەستانی كوردستان، بە تایبەتیش كاتێك دەیانبینی كەرتی نەوت لە كوردستان بە خێراییەكی قیاسیی گەشەی دەكرد كە هەرگیز بەراورد نەدەكرا بەو شكستەی كە كەرتی نەوت لە بەغدا بەدەستییەوە دەیناڵاند.
بەغدا كە نەیتوانی رێگە لە گەشەی ئابوریی نەوتی كوردستان بگرێت، باشترین چارەی لەوەدا بینییەوە كە بەرلەوەی كوردستان بە تەواوی لەو بوارەدا سەركەوێت و بكەوێتە سەرپێی خۆی و لەدەست پاشكۆیەتی ئابوریی بەغدا قورتار بێت، بۆدجەكەی ببڕێ و لە ناوەختدا توشی كێشەی بكات. بەوەش هەم پرۆسەی نەوت ئاستەنگ بكات و هەم حكومەتی نیچیرڤان توشی قەیران بكات. هەر ئەو قەیرانەش بوو لە ناوەخت و پێش ئامادەیی تەواو، حكومەتی ناچار كرد دەست بە نەوت فرۆشتن بكات كە بێگومان لەو نیوە رێیەدا داهاتەكەی بۆشایی بودجەبڕینی پڕنەدەكردەوە.
ئەوانەی رەخنە لە سیاسەتی نەوتی كوردستان دەگرن، چەند راستییەك نادیدە دەگرن لەوانە: بڕینی بۆدجە پێش نەوتفرۆشتنی كوردستان بوو، بۆیە ئەوە سیاسەتی نەوتیی كوردستان نەبوو كە بووە مایەی بۆدجە بڕین. بڕینی بۆدجە كاردانەوەی بەغدا نەبوو بەرامبەر كارێكی نادەستوریی كە كوردستان كردبێتی، بەڵكو هەڵوێستێكی سیاسی بوو بۆ رێگرتن و راگرتنی گەشەی كوردستان و ئابوری سەربەخۆی كوردستان تا لە دەست بەغدا دەرنەچێ. هاوزەمان دابەزینی چاوەڕواننەكراوی نرخی نەوت و شەڕی داعش و لەخۆگرتنی ملیۆنان ئاوارەی جەنگیش، فاكتەری سەربار بوون كە بەرنامە ئابورییەكەی هەرێم بشێوێ و نانبڕینەكەی بەغدا ببێتە قەیرانێكی ئابوریی سەخت.
ئێستاشی لەگەڵ بێت كە تەسلیمكردنی بەشێك لە خاكی كوردستان سەرچاوەی داهاتی حكومەتی هەرێمی كەمكردەوە، سەرباری ئەو قەیرانە داراییە سەختەش كە بەرۆكی گەلەكەمانی گرتووە، بێ ئینسافییە گەر دەرهێنان و فرۆشتن و پێشخستنی كەرتی نەوت لە كوردستاندا بە یەكێك لە شاكارە ستراتیژیەكانی حكومەتی هەرێم و نیچیرڤان بارزانی و تیمەكەی نەزانرێت. چونكە لە داهاتووی نزیك و دوریشدا كوردستان بێ نەوت نە دەتوانێ ئابورییەكی بەهێز بنیات بنێ و نە دەشتوانێ بە داهاتەكەی بوار و كەرتە ئابوریەكانی دیكە گەشە پێبدات. ئەوانەی دەڵێن نەدەبوا هەرێم پشت تەنیا بە نەوت ببەستێ، ئەو راستییە نادیدە دەگرن كە عێراقێكی سەد ساڵ دەوڵەت هێشتا سەدی نەوەتی ئابورییەكەی بە فرۆشتنی نەوت دابین دەكات.

 

© 2017 Hawler