ئەیلول 21, 2019

ئاوڕێك لە چەمكی دادپەروەری لە قورئان و وانەیەك لە "حلف الفضول"

عومەری چنگیانی

 

زۆر جار باسم لەوە كردووە كە لە كاتی پڕ لە نەهانەمەتی و كەمی دادپەروەریدا زۆرتر و زیاتر مرۆڤ هەست دەكات تا چەند پێویستی بە گەڕانەوەیە بۆ قورئان و بۆ سوونەت و مێژووی پڕ لە سەروەری محەممەد پێغەمبەر – دروود و سڵاوی خوای لەسەربێت - هەربۆیە هەینی ڕابردوو وێڕای باسكردن لە دانی ئارام بەخۆداگرتن لەسەر گەرمی ئەم وەرزی هاوینەی ئەمساڵ – كە ئەمە ڕێنمایی ئەوقاف بوو بۆ مامۆستایان – لە پەنجاوچوارهەمین گوتاری سەردوانگەی "مزگەوتی خەدیجە كوبرا" كە لە 8/12/1440 بەرانبەر بە 9/8/2019 ئاراستەمان كرد، تیشكمان خستە سەر دوو بابەتەكەی سەردێڕ و پشتیوان بەخوا لێرەیشەوە دەیخەمە بەردیدی ئێوەی بەڕێز.

چەمكی دادپرسی یان یان داد پەروەری لە قورئاندا:
دەستەواژەی داد یان داد پەروەری لە زمانی عەرەبیدا واتە بەویژدان و میانڕەوی كار كردن لە بەرانبەر مافی هەرتاكێكدا و پێدانی مافەكانی .
بیست و هەشت جار وشەی"عدل" بە هەموو پێكهاتەكانی، لە قورئانی پڕ لە بەخششدا هاتووە و بەزۆری وشەی عەدل لە بەرانبەر ستەمدا بەكار دەهنێت، وەك چۆن لە بەرانبەر "فیسق" شانازی كردن بەگوناه بەكاری دێنێ و بە شێوەیەكی گشتی عەدل بۆ دوومانای سەرەكی بەكار هاتووە:
1/ داد پەروەری لە پیاەكردنی دەسەڵات و پەیوەندییەكان.
2/ بوونی سیفەتەكەلەتاكدا كە ئەمەیش فیقزانەكانی شەریعەت بەكاری دێنن بۆ هەڵسەنگاندنی تاكەكان. نەخاسمە لە باسەكانی گەواهی دان و مەرجەكانی گەواهی دەر.

بەكار هێنانەكانی قورئان بۆی:
یەكەم: بۆ ئەو دادپەروەرییەی بەكار دێنێت كە خوا لە ئاسمانەوە ناردویەتییە خوارەوە وەك بیست و پێنج هەمین ئایەتی سورەتی"حەدید" كە دەفەرمێت:
"ئێمە پەیامگەیێنانی خۆمان ناردووە لەسەر چاو ڕۆشنیی و بەئاگایی و لەگەڵیشیاندا كیتاب و ترازوومان ناردووە تا مەردمگەل بە داد پەروەری كارو هەڵسوكەوت بكەن".
دووەم: بۆ مامەڵە و هەڵسوكەوتی خەڵكی لە نێو خۆیاندا بەكار دێت، وەك دەبینین لە پازدەیەمین ئایەتی سورەتی "شورا"دا ڕووی گوتاری پڕ لە فەرمانی دەكاتە محەممەد پێغەمبەر – دروود و سڵاوی خوای لەسەربێت – و دەفەرمێت:
"بڵێ من بڕوام بە هەر پەیامێك هەیە كە خوا لە ئاسمانەوە ناردبێتییە خوارەوە و فەرمانم پێ كراوە كە داد پەروەری پیادە بكەم لەنێوانتاندا و خوا پەروەرێنی من و پەروەرێنی ئێوەیشە".
سێیەم: بۆ دادپەروەری لە پیادەكردنی حوكمدا باسی دەكات و ەك لە پەنجا و هەشتەمین ئایەتی سورەتی "نیسا"دا دەفەرمێت:
"بەڕاستی خوا فەرمانتان پێ دەكات كە ئەمانەت بگەیێننەوە بە شوێنی خۆی و بەكەسی خاوەنی و، هەركات دەسەڵاتتان پیادەكرد و حوكمڕانیتان كرد لەنێوان مرۆڤەكاندا، بەداد پەروەرانە ڕەفتار بكەن".
چوارەم: وەكچۆن لە جێگای تردا بە نیشانەی لەخواترسانی دادەنێ و لە هەشتهەهەمین ئایەتی سورەتی "مائیدە"دا دەفەرمێت:
"ئەی گرۆی بڕواداران لە دادپەروەران بن لە هەڵسەنگاندنەكانتاندا بۆ بە دادپەروەرانە بۆ خوا ببنە گەواه و شایەت و، با ڕق بوونەوەتان لە خەڵكانێك واتان لێنەكات داد پەروەری بڵاونەكەنەوە و داد پەروەر نەبن! دادپەروەری بڵاوبكەنەوە و پیادەی بكەن ئەوە نزیكترە لە خواناسی و خوا پەرستی".
دوای ئەم باسە كورت و پوختە دوو لاپەڕەمان هەڵدایەوە لە ژیانی پێش بە پێغەمبەر بوونی محەممەد – دروود و سڵاوی خوای لەسەربێت - :
یەكەم: هاوبەشی كردنی لە جەنگی فیجار: وەك سەرچاوەكانی سیرە و مێژوو بۆمانی دەگێڕنەوە كە لە ساڵی 580 تا 590ی زاییندا ڕوویداوە لە نێوان خێڵەكانی عەرەبدا لە مەككە و دەورو بەری و ئەوكات تەمەنی پێغەمبەر لەخوار بیست سالان بووە و بۆ خۆی نەك وەك شانازی بەڵكو وەك ڕاستی نەشاردنەوە و چەواشەنكردن باس لە ڕابردووی خۆی دەكا، كە لە یەكێك جێمەكانی ئەوشەڕەدا هاوبەشی كردووە و دەڵێ: "من تیرم كۆدەكردەوە بۆ مامەكانم".
ناوبردنی ئەوجەنگەیش لەلایەن عەرەبەوە بە شەڕی فیجار چونكە لە قۆناغێكیدا لە مانگی زیلقەعیدە كراوە كە مانگێكە لە چوارمانگەكەی نابێ شەڕو كوشتار - بەتایبەتی لە حەرەم- دا بكرێت، مانگەكانیش بریتین لە" رجب و زیلقەعیدە و زیلحیجە و محەرەم" كە لەو شەڕەدا ڕێز بۆ خوێن و نامووسی مرۆڤ و ڕێز بۆ كابەیش دانەنراوە.

دووەم: حیلفی فضول:
كە چوار مانگ دوای گیرساندنەوەی شەڕی فیجار ڕۆژێك كابرایەكی زوبێدی - شوێنێكە لە یەمەن - دێتە مەكە و شتوومەكی خۆی دەفرۆشێت بە عای كوڕی وائیل و ئەویش لە باتی ئەوەی هەقەكەی بداتێ لێی زەوت دەكا و هەقەكەی دەخوا، كابرایش بە ناچاری پەنا دەباتە بەر چیای بەرزی “ئەبی قوبەیس” لە نزیك كابە و بە زمانی ئەو ڕۆژە، كە شیعر بووەگوتوویەتی:
یا آل فهر لمظلوم بضاعتە
ببطن مكة نائی الدار والنفر
ومحرم أشعت لم یقض عمرته
یاللرجال وبین الحجر والحجر
ان الحرام لمن تمت كرامته
كە ئەمە هەستی نێو ناخی هەندێ كەسی بزواند و بووە هۆكارێك تا لە ماڵی عەبدوڵای كوڕی جودعان” لە مانگی زولقەعیدەدا كۆببنەوە و پەیمانێك مۆربكەن كە لەبەر هاوبەشیكردنی هەرسێ كەسایەتی ناوداری ئەوكات"1: الفضل بن فضالە . 2: الفضل بن وداعە . 3: الفضل بن الحارث."تیایدا ناویان نا “حلف الفضول”، كە تیایدا هاتبوو: ئەركە ببنە یەك دەست بۆ سەندنەوەی تۆڵەی ئەو ستەمە و، ئەمە یەكەم كاریان بوو، بڕیاریشیاندا، ئیتر ڕێگە نەدەن، بە هیج كەسێك ستەم بكات لەو شارە پیرۆزەدا و ئەو كات تەمەنی پێغەمبەر – دروود و سڵاوی خوای لەسەر بێت - بیستو پێنج ساڵ كەمتر و، هەڕەتی لاوێتی بوو، كە دوا جار بۆ خۆی لەسەردەمی پێغەمبەرایەتیشیدا، دەفەرموێت:
"لە پەیمانێكدا هاوبەشیم كردووە كە لە ماڵی عەبدوڵای كوری جودعان بەستراوە و مۆركراوە، ئەمرۆ ئەو پایەی كە لەوەوە پێم بڕا، نای گۆرمەوە بە ڕەوگێك وشتری نایاب، خۆ ئەگەر لەم سەردەمەی ئیسلامیدا، بانگ بكرێم بۆی، هاوبەشی دەكەم!”1".
بەڕای من كە دەبینین، پێغەمبەر – دروود و سڵاوی خوای لەسەر -،نەك هەر بابەتەكەمان بۆ باسبكات، بەڵكو بەو شێوەیە دەیهێنێت “خۆ ئەگەر لەم سەردەمی ئیسلامدا بانگبكرێم بۆی هاوبەشی دەكەم”. ئەمە جێگای هەڵویستە و تێڕوانین و دەرس لێ وەرگرتنە، بەتایبەتی كە زانیمان، زانایان بە فەرموودەیەكی ڕاست دایان لە قەڵەم"2". ئیتر دەكرێ بكرێتە فاكتەرێك، بۆ تۆژینەوە لەسەر كردن.
پەڕاوێزەكان:
““1”اصح الكلام فی سیرة خیر الانام ج 1ص86\علی محمد صلابی. والسیرة النبویة ابو الحسن الندوی ص112.والرحیق المختوم المباركفوری ص58”..
“2” چەندین جار ئەم بابەتەم لە لاپەڕەی ڕۆژنامە و گۆڤارەكاندا بڵاو كردۆتەوە و كۆڕ و سیمینار و بەرنامەم لەسەركردوە، وەك: لە ژێر سەردێڕی”ئایا دەكرێ عێراقییەكان لەم قۆناغەی ئێستادا، وەك چارەسەرێكی كاتیی، پێكبێن لەسەر پەیمانێكی وەك حلف الفضول؟” كە لە لاپەڕە 23و24ی ژمارە490ی گۆڤاری گوڵان لە 24/6/2004 دا بڵاوم كردۆتەوە و، لە لاپەڕە “17” ی ڕۆژنامەی هەولێر ژمارە 2683 سێ شەممە 12 ی ئەیلوولی 2017 بڵاو كراوەتەوە و لە پێشەكییەكەیدا گوتوومە: دوای چەندبارەبوونەوەی پرسیاری”چۆن ئەبێ كەسایەتییەكی ئایینی، - خۆیان گوتەنی”مەلا” - دەم لە سیاسەت وەربدا و، هەماهەنگ و لەگەڵ پارتێكی نیشتمانی، یان عیلمانی كار بكات؟...".

© 2017 Hawler