تشرینی یەکەم 18, 2019

وەزیر، هێندەی شارەزایەتیەکەی لە وەزیرایەتیکردندا بۆ پێویستە، مسوڵمانەتیەکەی بۆ پێویست نیە!

عومەری چنگیانی

 

"هەرجارەو ئایەتێك"
ئەو تەوەرەگرنگەی كردبوومە توێشووی چلوشەشەمین گوتارم لەسەردوانگەی "مزگەوتی خەدیجەكوبرا" لە 18ی شەوالی1440 بەرانبەر بە 21ی حوزەیرانی 2019 بیرهێنانەوەی بابەتێكی فیقهی بوو كە كاتی خۆی لە لاپەڕە سێی ژمارە 1713ـی ڕۆژنامەی خەباتی 19/2/2005 دا لە سەروبەندی پێكهێنانی كابینەیەكی نوێی ئەوسای حكوومەتی هەرێمی كوردستان بڵاوم كردبووەوە و لەم گوتارەیشدا هێنامەوەبیری بەرپرسانی وڵات تا لەلایەك وەك كەسایەتیەكی ئایینی و خاوەن قەڵەمێك ئەركی بەرچاوڕۆشنكردنەوە و بەرپرسیارێتی لای خوا لەسەر خۆ لابدەم و ببێتە بەرچاوڕوونیەك بۆ ئەو بەڕێزانەی ئێستا سەرقاڵی پێكهێنانی كابینەیەكی نوێی حكوومەتی هەرێمی كوردستانن، لێرەوە هەمان وتاری ئەوسا دەخەمەوە بەردیدی هەموان كە ئەوكات لە ژێر سەردێری: "هەڵدانەوەی لاپەڕەیەك لە كتێبی (الأحكام السلطانیة)کەی ئیمامی ماوەردی بڵاومكردووەتەوە و تیایدا گوتبووم:
"ئەبولحەسەن عەلی محەمەد حەبیب ماوەردی370- 450 لەدایكبووی بەسرەیە و لەوێ و لە بەغدا خوێندوویەتی، ماوەیەكی زۆر دادوەر بووە و یەكێك بووە لە گەورە فەقیهەكانی مەزهەبی شافیعی.
لەسەردەمی ئەودا وڵاتە ئیسلامیەكان، بریتی بوون لە سێ‌ دەسەڵاتی دژ بە ی ەك، لە میسر فاتیمیەكان و لە ئوندولوس ئومەوییەكان و لە عێراق وخوراسان بەنی عەبباسییەكان، حوكمیان دەكرد.
لەو سەردەمانەی ماوەردیدا بایەخدانی حاكمەكان، بەخۆشگوزەرانی خۆیان و زیادەڕەویكردن لە خەرجكردنی ماڵ و سامان و داهاتی دەوڵەتە ئیسلامیەكان و بەتەنگەوەنەهاتنی هاووڵاتیان، لە سنووری تێدەپەڕێنێت و ئافرەتبازی بەشێوەیەكی زۆر بەربادی وا دەبێت كە ژیانیان هەردەبێت بە كەنیزەك وكەنیزەككاری، لەلایەنی دەستەڵات و بارودۆخە سیاسیەکەی دەوڵەتیشەوە سات لەگەڵ سات بەرەو پەرتەوازەیی وداڕمان دەچن، كەهۆكارە سەرەكیەکەی بریتی دەبێت لەگەندەڵی ئیداری و دابەشكردنی دەستەڵات و كورسی لەسەربنەمای مەحسوبیەت و خزم خزمێنەیەتی، هاوكات سەرباری ئەوەی كە خەڵكیی لە هەژارییەكی بێ‌ سنووردا دەژین و برسێتی وڵاتە ئیسلامیەكان دەگرێتەوە، خەڵكی شایان بە بەڕێوەبردنی وڵات بەزۆری پشتگوێ‌ دەخرێن.
ئیتر ئەم بەڕێزە لەو سەروبەندانەدا، وەك هەوڵێكی فریاكەوتنی بارودۆخەكە، كتێبی(الأحكام السلطانیة)دادەنێت، كە تیایدا بە پاڵپشتی دەقە پیرۆزەكان و تێگەیشتنی زانایان لێیان ئەومەرجانە شیتاڵ دەكاتەوە كە بنەمای دامەزراندنی دەوڵەتن و زۆر بە وردی هەموولایەنێكی دەسەڵات دیاری دەكات، كە ئەوەی جێگەی سەرنجە بەلامەوە، دەبینین بەزۆری ئەو شتەپیرۆزانەی كە دەیانڵێت، بۆبەرژەوەندی گشتییە و كتێبەكەی دەكاتە چەند بابەت:
بابەتی یەكەم: گرێبەندی ئیمامەت وگەورەیەتی مسوڵمانان و چۆنێتی دانانی.
بابەتی دووەم: چۆنێتی دامەزراندنی وەزیر و هەڵبژاردنیان لەلایەن گەورەی مسوڵمانانەوە، كە من لێرەدا بەپشتیوانی خوا، تەنیا باسی دووەم دەخەمە بەردەم ئێوەی بەڕێز.
ماوەردی دەفەرموێت: (وەزارەت لەسەردووبەشە، وەزارەتی سەرپشككراو و سەربەخۆ بۆ بڕیارەكان(تفویض)لەگەڵ وەزارەتی فەرمان جێبەجێكردن(تنفیذ).
جۆری یەكەم، بەو وەزیرەدەڵێن: كە گەورەی مسوڵمانان سەرپشكی دەكات بۆبەڕێوەبردنی كارەكانی دەوڵەت و رێگەیشی پێدەدا كە بە ئیجتیهادی خۆی چارەسەری ئەو كێشانە بكات كە ڕووبەڕووی دەبنەوە، بوونی ئەم جۆرە وەزیرەیش لەدەوڵەتدا بەپێی شەرع كارێكی ئاساییە و دروستە، چونكە پەروەردگار، كە لە بیست و نۆیەمین ئایەتی سورەتی"تاها"دا لە قورئانی پڕ لەبەخششدا باسمان لەوكاتە بۆ دەكات كە موسا پێغەمبەر – سڵاوی خوای لێبێت - دەنێرێت، بۆبەردەم گەورە دیكتاتۆری ئەوسەردەمە، فیرعەونی میسر، موسا دەفەرڵێت: "ئەی پەروەردگار داوای ئەوەت لێدەكەم كە وەزیرێكم بۆ دابنێیت كە لە بنەماڵەكەی خۆم بێت و حەزدەكەم هاروونی برام بێت تابیكەیتە هۆكاری بەهێزبوونم، وبیكەرە هاوكارو شەریكم لە ئیشەكەمدا".
جا ئەگەر لە پێغەمبەرایەتیدا، ڕەوابێت وەزیر دابنرێت، كەوابوو لەبەڕێوەبردنی كاروباری خەڵكیدا، وەزیردانان، كارێكی زۆر ئاساییترە، چونكە ئەو ئیشو كارانەی بە گەورەی مسوڵمانان دەسپێردرێن، مەرج نیە راستەوخۆ بتوانێ‌ جێبەجێیان بكات، مەگەر بەدیاریكردنی جێگر و یارمەتیدەر، - گەورەزانای كۆمەڵناسیی، ئیبنوخەلدونیش دەڵێ‌: سوڵتان، لە ئیشەكانی ژیانیدا وەك هەر تاكێكی نێو كۆمەڵ پێویستی بەیارمەتیدانی خەڵك هەیە، كەوابوو بۆ بەڕێوەبردنی كاروباری خەڵكی و سیاسەتی دەوڵەت بەڕێوەبردن زۆرتر پێویستی بەیارمەتی خەڵك هەیە - دەرەنجام، دانانی وەزیر زۆرباشترە لەوەی كە هەر بۆخۆی كارەكان ئەنجامبدات و بڕیار دەربكات، جگە لەوەی كە بەبوونی وەزیر ئیشەكان دوورتردەبن لە هەڵەكردن.
ئەومەرجانەی دەبێ‌ لەوەزیرداهەبن
ئەومەرجانەی كە پێویستە لەوەزیرداهەبن، بێجگە لەیەك دوانێکیان، هەرهەمان كۆمەڵە مەرجن كە دەبێ‌ لەگەورەی مسوڵماناندا هەبن، لەهەموویشیان بەرچاوتر و پێویست تر ئەمانەن:
1. هەڵبژێردراو بۆ وەزیرێتی، دەبێ‌ عادیلبێت، بەمانا ئەوشتانەی كە دەبنە هۆكاری ئەوەی كەشایەتی لێ وەرنەگیرێت، تیایدا نەبێت.
2. دەبێ‌ ئەوەندە زانستی هەبێت، كە بتوانێ‌ ئیجتیهاد بكات و بەپێی زانیاری خۆی لەئیشەكەیدا كارەكان ئاسان بكات.
3. دەبێ‌ بیستن و بینین و قسەكردنی تەواوبن.
4. دەبێ‌ ئەندامەكانی لاشەی ئەوەند ساغ بن كە بتوانێ‌ بەباشی بجووڵێتەوە و بگاتە شوێنی مەبەست.
5. ئەوەندە شارەزاو خاوەنی رایخۆی بێت كە بتوانێ‌ كاروبار ببات بەڕێوە.
6. هێندە ئازایەتی تێدا هەبێت كە بتوانێ‌ رووبەڕووی دوژمن ببێتەوە.
7. دەبێ‌ شایانی ئەوبوارەبێ كە پێی دەسپێردرێت، تابەباشی بیبات بەڕێوە. ئیتر ئەم مەرجانە لەهەر كەسێكدا هاتنە جێ‌ و وەلی ئەمری مسوڵمانان، ئەوكەسەی دیاری كرد بۆ وەزیرێتی، ئەوكات، بەپێویست دەگەڕێت لەسەرخەڵكی كە بەگوێی بكەن وگوێڕایەڵی فەرمانەكانی ببن. لەهەموو ئەمانەیش گرنگتر، ئەوەیە دەبێ‌ ئەوكەسەی كە دەكرێت بەوەزیری سەرپشككراو بەفیعلیی هاوبەشی بكات لە بەڕێوەبردنی ئەو كارانەدا كەپێی دەسپێردرێت، نەك هەر ناوبێت وخۆی لە ئیشەكان بدزێتەوەو هەمووی بخاتەوە ئەستۆی گەورەی حكوومەت و بەرپرسیارێكان بخاتەوە بەردەم ئەو، چونكە وەك پێشتر لەمانای ئایەتەكەدا زانیمان، دەبینین موسا نەیفەرموو: هاروونی برام بكەرە وەزیروبەس، بەڵكو بەمەرجیگرت كە بیكاتە هۆكاری بەهێزكردنی و بۆی بكاتە هاوەڵی كارەكەی، خۆئەگەر بێت و بەباشی وشەی وەزیریش شیتاڵ بكەینەوە، دەگەینە ئەودەرئەنجامەی، كە وشەی وەزیر یان لە(ویزر)ــەوە وەرگیراوە، بەمانای قورسی وگرانی، یان فەعیلی بەمەعنا فاعیل(وازیر)، یاخود فەعیلی بەمەعنا مەفعول (مەوزور)بێت، هەر مانای ئەوەی تێدایە كە دەكەوێتە ژێر باری هەڵگرتنی چەندین كۆڵ و باری خەڵكی و دەبێ‌ ببێتە بەرپرسیار لای خوا لەسەر هەركەموكوڕییەكی ئەو وەزارەتەی كە پێی دەسپێردرێت، جائەگەر بەفیعلینەچێتە ژێرباری كارەكەوە، دیارە ناوەكەی پێ‌شایان نیە! یاخود لەوشەی(وەزەر)ەوە وەرگیراوە، واتە: پەناگا، چونكە گەورەی مسوڵمانان، لەكاتی پێویستیدا پەنای بۆدەبات تا یارمەتیدەری بێت بۆ بەڕێوەبردنی كارەكان. یاخود لەوشەی (ئەزر)ەوە وەرگیراوە،واتە: پشت، چونكە گەورەی مسوڵمانان پشتی بەوان قایم دەبێت وەك چۆن لاشە بەهۆی پشتەوە پتەوە و راگیراوەوقایمە.
ماف و ئەركەكانی وەزیری سەرپشككراو
ئەوكەسەی كەدەكرێتە وەزیر، هەندێ‌ ئەرك ڕووی تێدەكات و هەندێك مافیشی دەكەوێت، كە گرنگترینیان ئەمانەن:
1. دەبێ‌ جەنابی وەزیر گەورەی مسوڵمانان لەهەمووشتێک ئاگادار بكات و هیچی لێنەشارێتەوە.
2. دەتوانێ‌ لەوئیشانەدا كە تیایدا سەرپشككراوە، بۆخۆی راستەوخۆ جێبەجێیان بكات.
3. دەتوانێ‌ راستەو خۆ لەشكات و سكاڵاكان بكۆڵێتەوەو بۆیشیهەیە جێگردابنێت.
4. بەپێی پێویست بۆی هەیە یارمەتیدەر دیاری بكات.
5. دەبێ‌ وەزیر لەوەئاگاداربێت كە جەنابی وەلیئەمر بۆی هەیە كەسانێك دیاری بكات لە میانەی ئیشەكانی وەزارەتدا كاربكەن بەبێ‌ پرسی وەزیر، بەڵام وەزیر بۆی نیە كەسێك دابنێ‌ كە بزانێ‌ ڕای وەلیئەمری لەسەرنیە.
جۆری دووهەم/ وەزارەتی فەرمان جێبەجێكردن(تنفیذ):
كاتێ‌ لەم جۆری دووهەمە ورد دەبینەوە:حوكمەكانی ئەم كەمترن ودەستەڵاتەكانی زۆر بەر تەنگ ترن، چونكە ئیشی ئەم بەتەنیا هەرئەوەیە كەهەواڵەكان بگەێنێتە بەردەم جەنابی وەلیئەمر، بەكورتی كاری ئەم پەیام گەیاندنە لەگەورەوە بۆخەڵكی ولەخەڵكەوە بۆ بەردەم بەڕێزیان. واتە: كارەكانی بەزۆری لە كارو باری باڵوێزدەچێت زۆرتر تابریتی بێت لەسەربەخۆیەتی.
ئەوسیفەتانەی كەدەبێ‌ وەزیرپابەند بێ پێیانەوە:
1. ئەوكەسەی دەكرێتە وەزیر،دەبێ‌ ئەمین بێت و خەیانەت نەكات لە ئیشەكانی كە پێی دەسپێردرێت لەلایەنی وەلی ئەمرەوە و خەیانەت نەكات لەگەیاندنی سكاڵاوداواكانی خەڵك بۆ بەردەم وەلی ئەمر.
2. دەبێ‌ راستگۆبێت لەقسەكانیدا، تا ببێتە جێگەی متمانەی گەورەو خەڵكی.
3. نەوسن و چاوچنۆك و تەماعاوی نەبێت بۆئەوەی سەرنەكێشێ‌ بۆ بەرتیل خواردن، تا فێڵی لێ نەكەن لە ڕێگەی تێركردنی حەزە تاكێكانیەوە.
4. دەبێ‌ دوژمنایەتی وڕق و قین نەبێت لەنێوان ئەو و خەڵكیدا دەنا ئیشەكانی دادی تێدانابێت.
5. دەبێ‌ شتەكانی زووبەزووبێتەوەیاد، چونكە گەورەی مسوڵمانان كەشتێكی بۆدەڵێت، دەبێ‌ ئەو لەكاتی پێویستدا زووبەزوو وەڵامی پێبێت و كەی گەورە پرسیاری لێكرد بێتەوە یادی.
6. دەبێ‌ بیر تیژوزیرەك بێت، تاخەڵكی بەفێڵ و تەڵەكەلێكردنی سەری لێچەواشەنەكەن.
7. دەبێ‌ ئارەزوو بازو خولیای كاری چەوت نەبێت، چونكە مرۆڤی ئارەزو باز، زوو دەدۆڕێت و راستییەكانی لێ تێكدەدرێت و زاڵدەبن بەسەریداوچاوشۆڕی دەكەن!، هەربۆیەكە پێغەمبەر – دروود و سڵاوی خوای لەسەربێت - دەفەرمێت: "کە مرۆڤ شتێکی زۆر خۆش ویست، هەم كوێری دەکا هەم لاڵ"؛ بنواڕە، ئەبوداود ژمارە(5130).ئیتر ئەگەر ئەم وەزیرە لەوانەبوو، كە گەورەی مسوڵمانان جاروبار پرسی پێ بکات و سوودلەراوێژەکەی بكات، ئەوكات بەمەرج دەگیرێت: كە خاوەنی ئەزموون و تاقیكردنەوە بێت، ئەوەی كەزۆریش گرنگە ئەوەیە دروستە ئەو كەسەی دەكرێتە وەزیری (تنفیذ) ئەهلی زیمە، واتە: گاور، دیان، یان جوولەكەیش بێت!

© 2017 Hawler