تەمموز 16, 2019

لەبارەی دیموكراسیەتەوە نیو سیستمی دیكتاتۆریەتی نموونەیی

سمكۆ محەمەد

 

دیموكراسی شێوازی حوكمڕانیكردنی نەتەوەیەك یان كۆمەڵگەیەك یان گروپێكی زاڵی دەسەڵات بە ئایین، یان ئەندێشەی جیاواز یان كولتووری جیاوازەوە بەسەر نەتەوە و ئەوانی دیكە مانای دیكتاتۆریەت دەگەێنێ. بۆیە دیموكراسی پارلەمانی باشترین نموونەی وەرگیراوە بۆ كۆمەڵگە فرەییەكان كە كێشە و ململانێیان هەیە و لەدواجاردا گروپێك یان كولتوورێك زاڵ دەبێت بەسەر هەمواندا و ئۆپۆزسیۆن سەرهەڵدەدات و سنووری ماناكانی خۆی دەبەزێنێ.
بۆ نموونە دیموكراسی لەسەردەمی یۆنان و تاسەدەكانی ناوەڕاستیش داواكاریە سیاسییەكانی خەڵك بوو بۆ ئاڵوگۆڕی سیستم، بەڵام دیموكراسی لێبڕاڵی بەپێی لێكدانەوەی تیۆریستەكان لەواقیعی حكومەتە مەدەنی و پارلەمانیەكانی ڕۆژئاواو ئامریكای لاتین و بەشێك لەئاسیا و ڕۆژهەڵاتدا، نەك هەر دیموكراسی نیین بەمانا جەوهەریەكەی، بەڵكو سیناریۆی درامایین، چونكە دەسەڵات لەم وڵاتانەدا لە واقعێكی سەپاوی سیاسیانە بەولاوە پاشگر و پێشگریكی تری نییە، ئیدی ئەم شكڵە لەدیموكراسی بۆتە تەعبیرێكی تایبەت بەڕێكخراوەكان وتەنها فۆڕمەكەی نمایش كراوە، بەتایبەتی ئەو فۆڕمەی كە هاوردەكراوە بۆ رۆژهەڵات و نمایندە دەكرێ، وەك شێوەیەك لەمومارەسەی ئەم سیستمە لەمەسەلەی بەشداری كردنی خەڵك لەدەزگا جەماوەریەكان و سەندیكا پیشەییەكان كە مەشروعیەتێكی هەیە لەیاسا نێو دەوڵەتیەكاندا.
"دەرككردن بەوەی كە دیموكراسی تەنها یەك سیستمی كاركردنی دامەزراوەیی نییە، بەڵكو لە چەندان شێوەی ئەوە پێكدێت و كرداری جۆراوجۆریشی هەیە، ئەمە مانای وایە ئەو رەگەزە سەرەكیانەی كە دیموكراسیەت پێناسە دەكەن و بریتین لە كۆمەڵە رێسایەكی تۆماركراوی دامەزراوەیی (دەستوور)، بۆ پڕكردنەوەی پۆستەكانی حكومەت و ملكەچكردنی فەرمانڕەوایان بۆ لێپرسینەوە و داننان بە دەسەڵاتەكاندا، لەو كاتەدا كە پێویستە رەسمییەكان بەدەستەوە دەگرن، بۆیە دیموكراسی بەوەدا جودا دەكرێتەوە كە گۆڕەپانێكی گشتی هەیە، بڕیار لەپێوەرە گشتیەكان و ئەو هەڵبژاردانە دەدات كە بۆ هەموو كۆمەڵگە فەرزن و بەهێزی دەوڵەت پشتگیریان لێدەكرێت". كەوابوو مادام چەمكی دیموكراسی رادەستكردنی دەسەڵات نییە بەخەڵك، بەپێچەوانەوە بۆ گروپ و دەستەبژێرە سیاسیەكانە كە لەكێبەركێدان بۆ پەیداكردنی بەرژەوەندی جیاواز یەكتر قبوڵ دەكەن، باشتر بڵێم كۆمپانیا و وەبەرهێنانەكانیان لەناوچەو جوگرافیایەكی تر قەبوڵ دەكەن، هەروەك ئەوەی لە كوردستان هەیە، كەواتە قۆناغ نییە بۆ رۆژئاواییەكانیش، چونكە هەموو شوێنێك لاساییكەرەوەی رۆژئاوایە، ئەو بیرۆكەیەی لە بنەمای دیموكراسی ئاییندا هەبووە، ئەگەرچی بەمجۆرە نەگوتراوە، بەڵام دەكرا لەهەبوونی هەڵبهێنجرێت، بیرۆكەی ئەمڕۆی ئێمە ئەوەیە یان دەبێ وابێت، نامانهەوێ هیچ تاقمێك كە خۆی بە پۆپۆلیستی دەزانێ وەكو ئەوەی چەكداران و مووچەخۆرانی دەوڵەت و رۆژنامەنووسان و میدیاكاران و نووسەران و تیۆریستان و لاوان كە لەحكومەتدا بن یان نا، نامانەوێ لێان بترسین، یان ناچاربین لەترس و دڵەڕاوكێ دابین هەمیشە، یان لەبارودۆخێكی بەمجۆرەدا ئەو یاسایەمان دەوێ كە لەكاتی پێویستدا بتوانین لەهەمبەر كەڵەگایی ئەواندا پارێزگاری لە خۆمان بكەین، ئەوە لە شكڵە حكومەتییەكانی رۆژئاواییدایە كە مەبەستی ئێمەیە، بەهۆی ناڕوونبوونی لایەنی بێژەیی، یان بەگوێرەی باو ئەوەی بە دیموكراسی نێوی دەركردووە، ئەوان بۆ بەرگری لە ئازادی تاكەكان لەهەر شكڵێكی حكومەتیدا وەدیهاتوون، بەڵام بەیەك ریزپەڕ دەسەڵاتی نەتەوەیی و حكومەتی یاسا". (كارل پۆپەڕ) مەبەستی لەو گومانەیە كە بەو سیستمە و هەڵبژاردنەی كە دەكرێت وەكو سیناریۆیەك بو گۆڕینی سیستم و دەسەڵاتدارەكان، بەدەرنیین لەو توێژانەی كە هەمان دەسەڵاتن، بەڵام ستایڵیان گۆڕاوە. كەواتە ئێمە لەبەردەم دووڕیانێكین، یان دەبێ قبوڵمان بێت هەمیشە لەترس و دڵەڕاوكێدا بژین كە ئەم سیستمەش دەبێ بگۆڕین و گۆڕینیشی بەدەست و دەسەڵاتی ئێمە واتە خەڵكی عەوام نییە، یان دەبێ قبوڵمان بێت هەر كەسێك و هەر شكڵێك بێت پێكەوە بژین و هەوڵی بەرهەڵستكاری نەدەین و كێشە درووست نەبێت، بۆ ئەوەی بەماناكەی ئێستا، دیموكراسیانە چارەسەری كێشە بنەڕەتییەكان بكەن وەكو سیناریۆیەك و هیچی تر.
هۆكاری چەمكی دیموكراسی بە فەلسەفەوە، ئەوەیە كە تێڕوانینی سیاسی بەشێكی زۆری لەهەناوی فەلسەفەوە لەدایكبووە و باشترین سەلمێنەریش یۆنانە كە دایكی فەلسەفە بووە، ئەو مانا باوەی بۆ دیموكراسی كراوە، بەبڕوای ئالان بادیۆ بەهیچ شێوەیەك پەیوەندیی بە وشەكەوە نییە هەروەك لە پێشتریشدا باسمان كردووە، چونكە دەبێ ناوەڕۆكی چەمكەكە دان بەفەزیلەتدا بنێت، ئەو فەزیلەتانەی هەمووان پێكەوە رێزی لێدەگرین، دیموكراسی لەسەرەتاییدا زەروورەتی فەلسەفە بووە، بەڵام لە كۆتاییدا ئاستەنگی بۆ فەلسەفە درووست كردووە، چونكە كێشەی بۆ ژیان خوڵقاندووە، نەك ئەوەی فەلسەفە بۆ ژیان خوڵقابێت، هەورەك ئەوەی ژیان بۆ پاڵەوانێتی ئینسان خوڵقابێت، نەك ئەوەی ئەوەیە ئینسان بۆ پاڵەوانێتی ژیان خوڵقابێت كە تەنها سیستمە سیاسییەكان كەڵكی لێوەردەگرن.
رۆڵی هەرە گرینگی ئەم چەمكە ئەوەیە كە جیاوازی ناكات لەنێوان حیزب و زانكۆ و دامودەزگا فێركاری و پەروەردەییەكان و مەبدەئیەكانی، چەمكی دیموكراسی لەپەیوەند بەتیۆر و پڕاكتیكدا، بەندە بەبنەما واقعیەكان و ئامرازەكانی گەشەسەندنی ژیان لەرووی فۆرمەوە نەك زانستی، بەرەو ئاقارێكی دیكە بەپێی كات و شوێنی جیاواز و بارودۆخی جیاواز دەڕوات، دواتر گواستنەوەی دونیای كۆنتڕۆڵكراو لەدامەزراوەی نهێنی و چەكداركراوە ئەپستراكتەكان، بۆ شێواز و فۆڕمێكی جیاواز كە لەمانای فراون كردنی سنوورە بەرتەسكەكان و دەرەوەی مافە مەدەنییەكاندا فەرمانڕەوایی دەكات، ئەمە ئەگەر لەكاتێكدا چەمكی دیموكراسی بەو مانایە وەربگرین كە ئەم ڕژێمە جێگای حكومەتی سەربازی گرتۆتەوە كە ئێستا لەدونیادا زیاتر بۆتە باو، لەدنیادا كە بەر لەئێستا و لەڕۆژئاوا بوونی هەبوو، بەڵام دوای ڕێنیسانس و ڕۆشنگەری ڕۆژئاوا خاوەندارێتی سەرمایەداری دیموكراسی چ وەك چەمك و چ وەك مۆدێلێكی سیاسی، كرد بە بەشێك لە ئیدیۆلۆژیا و ماهیەتی دەسەڵاتی چینایەتی و سەرخانی سیاسی كۆمەڵگە كە لەسایەیدا دەسەڵات و دەزگاكانی پێ ڕێك دەخات و ڕیشەی چینایەتی خۆی قایم كرد، چونكی دیموكراسی لەبنەڕەتدا بونیادەكەی دەگەڕێتەوە بۆ سیناریۆی ئەو دەنگدانەی لەسندوقەكانی دەنگدانەوە سەرچاوەو شەرعیەتیان وەرگرتووە و جێگیر بوون، كەوابوو ئیدیۆلۆژیایەكی پراكتیكییە، نەك دەستورێك بۆ خودی پڕۆسەكە، بەدەلیلی ئەوەی یەكێك لەمیكانیزمەكانی سیستمی دیموكراسی مافی دەنگدانە، مافی دەنگدانیش واتە مافی بەشداریكردنی خەڵك وەك سسناریۆیەك لەهەڵبژاردنی نوێنەران كە دواتر سەرجەم سوننەت و یاساكانی دەوڵەت لەڕێگای ئەم پارلەمانەوە شەرعییەت وەردەگرێ.

© 2017 Hawler