کانونی یەکەم 11, 2018

له‌ ئاینده‌دا عێراق به‌ده‌ست ئاریشه‌ی ئاوه‌وه‌ ده‌ناڵێنێت

بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ هۆشداری‌ ده‌دات كه‌ “وڵاتانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست له‌به‌رده‌م كاره‌ساتێكی‌ گه‌وره‌دان، گه‌ر پلانێكی‌ تۆكمه‌یان نه‌بێت بۆ چۆنیه‌تی‌ ئیداره‌كردنی‌ ئاو، گۆڕانكاری‌ كه‌ش‌و هه‌واو وشكه‌ساڵی‌‌و له‌پاڵ‌ ئه‌مانه‌شدا زیادبوونی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوان‌و فراوانبونی‌ شاره‌كان، ئاقیبه‌تی‌ ئه‌م گرفته‌ هه‌رچی‌ زیاتر گه‌وره‌تر ده‌كات”.

به‌كه‌مكردنه‌وه‌ و دابه‌زینی‌ ئاوی‌ هه‌ردوو ڕووباری‌ دیجله‌ و فورات‌ و پشكی‌ عێراق له‌ 23 ملیار مه‌ترسێجاوه‌ بۆ 5ر3 ملیار مه‌ترسێجا. عێراق ڕووبه‌ڕووی‌ كاره‌ساتێكی‌ مه‌ترسیدار ده‌بێته‌وه‌ له‌ ئاینده‌دا.
ئاو یه‌كێكه‌ له‌سامانه‌ گرنگه‌كان‌و په‌یوه‌سته‌ به‌ئاسایشی‌ نه‌ته‌وه‌ییه‌وه‌، چاوه‌ڕوانیشده‌كرێت له‌چه‌ند ساڵی‌ داهاتوودا بێته‌ یه‌كێك له‌سه‌رچاوه‌كانی‌ ململانێ‌‌و دیپلۆماسیه‌ت‌و وه‌ك كارتێكی‌ سیاسیش له‌لایه‌ن ئه‌و وڵاتانه‌وه‌ به‌كاربهێنرێت، كه‌ سه‌رچاوه‌ی‌ ئاوی‌ ڕووباره‌كان له‌نێو خاكیانه‌وه‌ هه‌ڵده‌قوڵن.
به‌گوێره‌ی‌ ئامارێكی‌ فه‌رمی‌ ڕێكخراوی‌ نه‌ته‌وه‌ یه‌كگرتووه‌كان ده‌ركه‌وتووه‌، له‌داهاتوویه‌كی‌ كورتدا ناوچه‌ی‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست گرفتاری‌ كێشه‌ی‌ كه‌م ئاوی‌ ده‌بێته‌وه‌، ئاماره‌كه‌ وڵاتانی‌ ناوچه‌كه‌ی‌ به‌سه‌ر چوار جۆردا دابه‌شكردووه‌، لوبنان‌و سوریا بڕێكی‌ زۆركه‌م ئاو به‌كارده‌هێنن‌و به‌فیڕۆده‌ده‌ن، ئوردن‌و عه‌ره‌بستانی‌ سعودی‌ تاڕاده‌یه‌ك له‌به‌فیڕۆدانیدا كه‌مته‌رخه‌من، به‌فیڕۆدانی‌ ئاو له‌هه‌ریه‌كه‌ له‌فه‌له‌ستین، به‌حره‌ین، قه‌ته‌رو عێراق گه‌یشتووه‌ته‌ هێڵی‌ پرته‌قاڵی‌‌و مه‌ترسیدار، ئیمارات‌و كوه‌یت له‌پێشه‌نگی‌ وڵاتاندان بۆ به‌فیڕۆدانی‌ ئاو‌و له‌هێڵی‌ سوور نزیك كه‌وتوونه‌ته‌وه‌.
“ساڵانی‌ ئاینده‌ كه‌ وشكه‌ساڵی‌‌و كه‌م ئاوی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست تینوتر ده‌كات، هه‌ر دڵۆپه‌ ئاوێكی‌ شیرین له‌دڵۆپه‌ نه‌وتێك به‌نرختر ده‌بێت”.ئه‌مه‌ په‌یامی‌ بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تییه‌ سه‌باره‌ت به‌و قه‌یرانی‌ ئاوه‌ی‌ كه‌ له‌ئاسۆی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا به‌دیده‌كرێت. بانكی‌ نێوده‌وڵه‌تی‌ هۆشداری‌ ده‌دات كه‌ “وڵاتانی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست له‌به‌رده‌م كاره‌ساتێكی‌ گه‌وره‌دان، گه‌ر پلانێكی‌ تۆكمه‌یان نه‌بێت بۆ چۆنیه‌تی‌ ئیداره‌كردنی‌ ئاو، گۆڕانكاری‌ كه‌ش‌و هه‌واو وشكه‌ساڵی‌‌و له‌پاڵ‌ ئه‌مانه‌شدا زیادبوونی‌ ژماره‌ی‌ دانیشتوان‌و فراوانبونی‌ شاره‌كان، ئاقیبه‌تی‌ ئه‌م گرفته‌ هه‌رچی‌ زیاتر گه‌وره‌تر ده‌كات”.
ئاو له‌جیهانی‌ ئه‌مڕۆدا مه‌سه‌له‌یه‌كی‌ سیاسی‌‌و جیۆستراتیجی‌ هێنده‌ گه‌وره‌یه‌ كه‌ له‌ریزی‌ هه‌ره‌ پێشه‌وه‌ی‌ ئه‌و مه‌سه‌لانه‌دایه‌ جێی‌ بایه‌خی‌ ده‌وڵه‌ت‌و ده‌وڵه‌تمه‌دارانی‌ ناوچه‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاست‌و جیهانن، زۆرێك له‌چاودێران ئه‌گه‌ری‌ ئه‌وه‌ به‌دور نازانن كه‌ شه‌ڕه‌كانی‌ ئاینده‌ی‌ رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستدا له‌سه‌ر زێڕی‌ شین هه‌ڵبگیرسێن.
“شه‌معون پێرێز” سه‌رۆكی‌ پێشوتری‌ ئیسرائیل‌و یه‌كێك له‌ستراتیژداڕێژه‌رانی‌ ئه‌و وڵاته‌، له‌كتێبه‌كه‌یدا “رۆژهه‌ڵاتی‌ ناوه‌ڕاستی‌ نوێ‌” ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌كات كه‌ “له‌ئێستا به‌دواوه‌ كێشه‌ی‌ ئاو، كێشه‌ی‌ سه‌ره‌كی‌ ده‌بێت له‌رۆژهه‌لاتی‌ ناوه‌ڕاستدا‌و (سیاسه‌تی‌ ئاو) په‌یوه‌ندی‌ وڵاتانی‌ ناوچه‌كه‌ دیاریده‌كات”.
له‌ ئێستادا ئاو بۆته‌ توخمێكی‌ ستراتیژی‌ كه‌ خراوه‌ته‌ یان ده‌خرێته‌ خزمه‌ت سیاسه‌ته‌وه‌، هه‌ربۆیه‌ هه‌ر كه‌س و لایه‌نێك سه‌رچاوه‌كانی‌ ئاوی‌ له‌لابێت ئه‌وا سه‌رچاوه‌كانی‌ كارتێكردنی‌ له‌لا ده‌بێت له‌ساڵانی‌ نه‌بوونی‌ ڕێكخراو و یاسا و ڕێكه‌وتنه‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كانه‌وه‌ كه‌ مافی‌ وڵاتان ده‌پارێزن له‌ ئاوی‌ ڕوباره‌ نێوده‌وڵه‌تیه‌كاندا.
هه‌ردوو هۆكاری‌ جوگرافی‌ و سیاسی‌ ((جیۆسیاسی‌)) كاریگه‌ریان هه‌یه‌ له‌سه‌ر عێراق له‌لایه‌ن وڵاتانی‌ دراوسێوه‌. به‌شێوه‌یه‌ك توركیا و سوریا به‌ڕێژه‌ی‌ 85% كۆنتڕۆڵی‌ سه‌رچاوه‌ ئاویه‌كانی‌ عێراق ده‌كه‌ن.
ئه‌وه‌ی‌ كێشه‌كه‌شی‌ هێنده‌ی‌ تر ئاڵۆزتركردوه‌ له‌ نێوان توركیا و عێراقدا ئه‌و پڕۆژه‌ ئاویه‌ گه‌وره‌یه‌ بوو كه‌ توركیا له‌ كوردستانی‌ باكور ده‌ستیپێكردوه‌ كه‌ ناوده‌برێت به‌ پڕۆژه‌ی‌ پێشخستنی‌ باشوری‌ خۆرهه‌ڵاتی‌ ئه‌نازۆل((گاپ)).ئه‌م پڕۆژه‌یه‌ 21 به‌نداوی‌ ئاوی‌ و 17 وێسگه‌ی‌ به‌رهه‌مهێنانی‌ كاره‌با له‌خۆده‌گرێت. كه‌ بۆته‌ هۆی‌ كه‌مبونه‌وه‌ی‌ ئاستی‌ ئاوی‌ سوریا و عێراق كه‌ بۆته‌ هۆكاری‌ سه‌رهه‌ڵدانی‌ كێشه‌یه‌كی‌ ڕاسته‌قینه‌ له‌ نێوان هه‌ردوو وڵاتدا سه‌ره‌ڕای‌ واژۆكردنی‌ ڕێكه‌وتنامه‌ی‌ دیمه‌شق له‌ساڵی‌ 1987دا.كه‌ ڕێگه‌ به‌ توركیا ئه‌دات كه‌ بڕی‌ 500مه‌ترسێجا له‌ چركه‌یه‌كدا بنێرێت بۆ سوریا به‌شێوه‌یه‌كی‌ كاتی‌.
به‌م شێوه‌یه‌ كێشه‌ی‌ ئاو له‌ نێوان عێراق و دراوسێكانیدا له‌ توركیا و ئێران و سوریا به‌بێ‌ چاره‌سه‌ركردنی‌ ڕیشه‌یی‌ ده‌بێته‌ هۆكاری‌ گه‌لێك كێشه‌ی‌ سیاسی‌ و ئابوری‌ و كۆمه‌ڵایه‌تی‌ و ته‌ندروستی‌ و ژینگه‌یی‌. و ده‌بێته‌ هۆكاری‌ فراوانبوونی‌ دیارده‌ی‌ به‌بیابانبوون و دووباره‌بونه‌وه‌ی‌ ڕه‌شه‌بای‌ لمی‌ و خۆڵ بارین و كۆچی‌ دانیشتوان له‌ گونده‌كانه‌وه‌ بۆ شاره‌كان و وه‌ستاندنی‌ وێسگه‌ی‌ كارۆئاویه‌كان له‌سه‌ر به‌نداوه‌كان و وێسگه‌كانی‌ پاڵاوتنی‌ ئاو و وه‌ستاندنی‌ هه‌ر پڕۆژه‌یه‌كی‌ پیشه‌سازی‌ كه‌ پێویستی‌ به‌ ئاو هه‌بێت و له‌ناوچوونی‌ ئاژه‌ڵه‌كان له‌ مانگا و مه‌ڕ و بزن و بڵاوبونه‌وه‌ی‌ نه‌خۆشی‌ له‌ناویاندا.
هه‌ربۆیه‌ داوا ده‌كرێت كه‌ ئه‌و وڵاتانه‌ وبه‌تایبه‌تیش توركیا هه‌ڵوێستێكی‌ باشی‌ هه‌بێت ده‌رباره‌ی‌ عێراق و وێسگه‌كانی‌ له‌ ئاوی‌ هه‌ردوو ڕووباری‌ دیجله‌ و فورات. چونكه‌ به‌كه‌مكردنه‌وه‌ و دابه‌زینی‌ ئاوی‌ هه‌ردوو ڕووباره‌كه‌ و پشكی‌ عێراق له‌ 23 ملیار مه‌ترسێجاوه‌ بۆ 5ر3 ملیار مه‌ترسێجا. عێراق ڕووبه‌ڕووی‌ كاره‌ساتێكی‌ مه‌ترسیدار ده‌بێته‌وه‌ له‌ ئاینده‌دا.

 

لوقمان مستەفا ـ هه‌ولێر

دوا ژمارە

  • رۆژنامه‌كان
    ک یەکەم 10 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ک یەکەم 09 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ک یەکەم 06 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ک یەکەم 05 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ک یەکەم 04 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ک یەکەم 03 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ک یەکەم 02 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 29 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 28 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 27 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 26 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 25 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 22 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 21 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 19 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 18 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 15 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 14 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 13 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 12 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 11 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 08 2018
  • رۆژنامه‌كان
    ت دووەم 07 2018
  • 1
  • 2
  • 3
  • 4
  • 5
  • 6
  • 7
  • 8
  • 9
  • 10
  • 11
  • 12
  • 13
  • 14
  • 15
  • 16
  • 17
  • 18
  • 19
  • 20
  • 21
  • 22
  • 23
© 2017 Hawler