ئاب 04, 2020

گەندەڵی و کارەساتەکان لە بەرۆکی عێراقدا

عێراق یەکێکە لەوڵاتە هەرە گەندەڵەکانی جیهان کە لە (١٥٠) وڵاتی جیهاندا پلەی (١٤٣) هەمینی وەرگرتوە، وە بەشێکی زۆری گەندەڵیەکان لەعێراقدا بەهۆی گرێبەستی ناڕاستەوە ئەنجامدراون.

لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس لەساڵی (٢٠٠٣)دا وە دروستکردنی حکومەتی نوێی عێراقی چاوەڕێدەکرا سیستەمی دیموکراسی و دادی کۆمەڵایەتی و، ئابوری و، دامەزراوەیی لەعێراقدا دروستبکرێ بەرەبەرە گەشەبکات بەڵام بەپێچەوانەوە دەسەڵاتداران ئەو دەرفەتەیان بۆ بەرژەوەندییەکانی خۆیان قۆستۆتەوە و بەکاریان هێناوە، وە بەشێکی زۆری سامانی وڵاتەکەیان بۆ خۆیان بردوە، ئێستا عێراق لەدۆخێکی خراپی ئابوریدایە بەهۆی گەندەڵیەوە، ئەو دۆخە ئابوریە خراپە توڕەیی هاوڵاتیانی لێکەوتۆتەوە و، مەترسی قوڵبونەوە و ئاڵۆزبونی کێشەکان لەئارادایە.
لەماوەی رابردوودا ڕاپۆرتێکی (جەزیرەی ئینگلیزی) ئاماژەی بەکارەساتەکان لەعێراق داوە و، لەو نێوەندەشدا تیشکی خستۆتە سەر پرسی گەندەڵی کە لەماوەی پانزە ساڵی ڕابردوو لەعێراقدا و لەماوەی دەسەڵاتداریەتی حکومەتەکانی نوێی دوای (ڕووخانی ڕژێمی بەعس) سامانێکی زۆری وڵات دیارنەماوە و بەهۆی گەندەڵیەوە پارەیەکی زۆر دزراوە.
لەعێراقدا لەماوەی ئەو (١٥ ساڵ) ەدا نزیکەی (٣٢٠ ملیار) دۆلاری ئەمەریکایی دزراوە، بەشێکی زۆری ئەو پارانە و ئەو گەندەڵیانەی ئەنجامدراون لەڕێگای گرێبەستی ناڕاستەوە پارەکانیان بردراوە، بۆ نمونە فڕۆکەیەکی سەربازی نرخەکەی تەنها نزیکەی ملیۆنێکە بەڵام گرێبەستی چەندین ملیۆن دۆلاری بۆ نوسراوە و لەسەر حکومەت حیساب کراوە.
لە (١٢ی ئایار) دا عێراق هەڵبژاردنی گشتی ئەنجامدا، ئەگەرچی هێشتا بەهۆی دابەشبونی لایەنە سەرەکیە شیعیەکان و نەبوونی پاڵپشتی بۆ پرۆژەیەکی هاوبەشی نیشتمانی حکومەتی نوێ دروستنەکراوە بەڵام شارەزاییان دەڵێن عێراق لەبەردەم مەترسی درێژخایەندایە هەتا ئەگەر حکومەتی نوێش دروستبکرێ، لەلایەک ناکۆکی و دژایەتی لایەنە سیاسیەکان و، هەڕەشەی نادامەزراوەیی چەکداریی و، نەبوونی بناغەیەک بۆ دابینکردنی پێداویستیە بنەڕەتیەکانی هاوڵاتیان و، هەروەها لەگرنگترینیشیان ڕووبەڕووبونەوەی گەندەڵی یان نەهێشتنی گەندەڵیە لەوڵاتدا و چەندین کێشەی دیکە بەرۆکی عێراقیان گرتوە، ئاخۆ سەرۆکوەزیرانی نوێی عێراقی دەتوانێ کابینەیەکی بەهێز و سەرکەوتوو دابمەزرێنێ، وە ویست و هێزی چارەسەرکردنی ئەو پرسانە و لەنێویاندا گەندەڵی دەبێت هەتا دەستپێکێکی نوێی دەسەڵاتداری لەعێراقدا دروستبکات؟
لەماوەی ڕابردوودا پارەیەکی زۆر لەعێراق دیارنەماوە، لەو بارەیەوە(ڕەحیم دەڕاجی) ئەندامی پەرلەمانی عێراقی و لە لیژنەی نەزاهە ئاماژەی بەوەداوە، شارەزاییانی بواری دارایی لەعێراق خەمڵاندنیان بۆ گەندەڵیەکانی عێراق کردوە و بەداتا ئاشکرایان کردوە کە لەعێراقدا لەماوەی ئەو پانزە ساڵەی حوکمدا(٣٢٠) ملیار دۆلاری ئەمەریکی دیارنەماوە و دزراوە، وە بەدواکەوتن یان لێپێچینەوەیشیلێ ناکرێ. لەبارەی شێوەی گەندەڵیەکان ئاشکرای کردوە کەزۆربەی ئەو پارانەی دیارنەماون بۆ گرێبەستی گەندەڵی و ناڕاست ڕۆیشتون یەکێک لەو نمونانەش مامەڵەی کڕینی فڕۆکەیە، کە هەر (جێتێک) نرخەکەی نزیکەی (نۆسەد و حەفتاو پێنج هەزار دۆلاری ئەمەریکاییە) بەڵام حکومەتی عێراقی هەر فڕۆکەیەکی کڕیوە (لەنێو گرێبەستەکەدا) بە (١٣ ملیۆن دۆلار)..
(دەڕاجی) هەروەها دەڵێ هۆکارەکانی گەندەڵی لەعێراقدا ڕوونن کە نەبوونی دامەزراوەی لێکۆڵینەوەیە بۆ ئەو مەبەستە، وە لەعێراقدا پارەیەکی زۆری نەپارێزراو هەیە کە ئەوەیش هاندەرە بۆ دزی و ونبونی.
توڕەیی شەقامی عێراقی و، ئاگری خۆپیشاندانەکانی تازە بەهۆی نەبوونی دادی کۆمەڵایەتی و، خزمەتگوزارییەکانەوەیە کە گەندەڵی هۆکارێکی سەرەکی ئەو پرسانەیە، هاوڵاتیانی عێراقی چاوەڕێیان بوو حکومەتی فیدڕاڵی و دیموکراتی عێراقی نوێ ژیانێکی باشتر لەدوای ڕووخانی ڕژێمی بەعس بۆ خەڵکەکەی بێنێتەپێش نەک حکومەتێکی گەندەڵکار.
ڕاپۆرتە نێودەوڵەتیەکان ئاماژەیان بەوەداوە بۆ ئاگاداربوون لەگەندەڵی پێویست ناکات لەبەغدا دووربکەویەوە و لەوێ چەندین چیرۆک و تراژیدیا لەو بارەیەوە لەهاوڵاتیانی سادە و بازرگانان گوێبیست دەبیت.
بۆ ڕاپۆرتێکی (جەزیرە) هاوڵاتی (سەرمد جمال) فرۆشیاری میوە و سەوزەیە دەڵێ گەندەڵی لەعێراقدا بەڕێژەیەکی زۆر بوونی هەیە نمونەیەکی سادەش لەو بارەیەوە ئەوەیە عێراق هاوردەی کەلوپەلەکانی ڕۆژانە و، میوە و سەوزە و وشکە لە کوێت و، عەرەبستان و، ئیمارات و، میسر و وڵاتانی دیکەی ناوچەکەوە دەکات، حکومەت هانی جوتیارەکان نادات و پاڵپشتیان ناکات بۆ ئەوەی پەرە بەکشتوکاڵ و بەرهەمی ناوخۆیی بدەن، بۆیە لێرەوە گەندەڵی سەرهەلدەدات و بەرپرسانی حکومەت دەرفەتیان دەبێ لەو گرێبەستانە پارەی زۆریان دەستبکەوێ.
لەعێراقدا ئاستی هەژاری زۆر بەرزە، وە بەهەمان شێوە ئاستی بێکاریش لەئەوپەڕی خراپیدایە کە گەندەڵی بەشێکی گەورەی هۆکارەکانی هەژاریی و کەمدەرامەتی تاکە لەو وڵاتەدا و، وە پەرەپێنەدانی کەرتی پیشەسازی و ئابوری و بازرگانی و کشتوکاڵیش لەعێراقدا کاریگەری خراپیان هەبوە و دەبێت لەسەر نەبوونی دەرفەتەکانی کارکردن، ئەگەر ئەو پارەیە لەعێراق بەهۆی گەندەڵیەوە دزراوە لەپرۆژەی خزمەتگوزاری و گەشەپیدانی پیشەسازی و کشتوکاڵیدا وەبەرهێنانی بۆ بکرایە عێراق نمونەیەک دەبوو لەوڵاتێکی پێشکەوتوو و سەقامگیر.
لەنێو خەڵکیدا بەتایبەتی توێژی گەنجان توڕەن لەدەسەڵاتدارانی عێراق بەهۆی نەبوونی ڕەخساندنی دەرفەتەکانی کارکردنەوە. ڕاپۆرتەکان ئاشکرایان کردوە نزیکەی (٨٠%) ی ئەوانەی کە خوێندنی زانکۆ لەعێراق تەواودەکەن ناتوانن بەهۆی نەبوونی ئابوریەکی بەهێز و کەمی دەرفەتەکانی کارکردن دابمەزرێن.
شیاوی باسکردنە، لەساڵی پاردا عێراق و کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی لەدوای ڕزگارکردنەوەی موسڵ زوو سەرکەوتنیان بەسەر داعشدا راگەیاند بەڵام هێشتا هەڕەشەکانی داعش و، ئەو هۆکارانەی بونەتە سەرهەڵدانی داعش لەعێراقدا وەکو خۆیانن.
لایەنە سیاسیەکان دابەشبوو و ناکۆکن، کێشە تایەفیەکان ماون، گەندەڵی ڕیشەدار و قوڵ هەیە، وە دامەزراوەکانی خزمەتگوزارییە بنەڕەتییەکان ناچالاکن، پرسەکان ئاڵۆز و کێشەدارن.
لەعێراقدا شەقامی گشتی توڕە و بێزارە بەهۆی نەبونی ژیانێکی ئاسایی و سادەوە و، ئەگەر حکومەتی نوێی عێراقی ڕووبەڕووی ئەو گیروگرفتانە نەبێتەوە ئەوا دوورنیە وڵات بەرەو قەیران و شەڕ و کارەساتی نوێ دەچێت.
گەندەڵی پرسێکی هەستیارە کە باجەکەی هاوڵاتیانی ئاسایی دەیدەن، لەو بارەیەوە (هاشم ئەلهاشمی) شیکەرەوەی سیاسی دەڵی ناتوانرێ ئەو پارانەی لەعێراق لەلایەن دەسەڵاتدارانەوە دزراون بگەڕێندرێنەوە، کەس ناتوانێ ڕووبەڕووی گەندەڵی ببێتەوە چونکە گەندەڵی بەقوڵی بەنێو دامەزراوەکانی عێراقدا چۆتەخوارێ.

 

خالید ئه‌حمه‌د - هەولێر

© 2017 Hawler