ئەم پەڕەیە چاپ بکە

بۆ عێراق گەیشتە خاڵی سووتان؟

شانزە ساڵ دوای گۆڕانی ڕژێم لەعێراق، عێراقیەکان بەتایبەتی گەنجەکان لەخۆپیشانداندان و توڕەن لەسیستەمی بەڕێوەبردنی وڵاتەکەیان، کێشە کەڵەکەبوەکانی عێراق و، شەڕ و وێرانکاری و گەندەڵی و ناڕێکخراوەیی سیستەمی سیاسی و ئیداری لەڕابردوەوە تاوەکو ئێستا کە درێژەیان هەبوە نەیانهێشتوە سەقامگیری و خۆشگوزەرانی لەو وڵاتەدا فەراهەم بێت.

کێشەکانی سووریا و، تورکیا و، کورد لەباکووری سووریا سەرنجی جیهانیان بەلای خۆیدا ڕاکێشاوە و، وایانکردوە ژینگەی عێراق کەجارێکی دیکە بەرەو ناسەقامگیری دەچێتەوە لەبیربکرێن. ئەوە ڕاستیە کە داعش ماوەیەکە چالاکیەکانی پەرەپێداوەتەوە و، وە هەروەها هەریەکە لە ئێران و لەڕووسیا و، سووریا لەپاشەکشێی ئەمەریکادا لەناوچەکان کاریگەرییەکانیان زیادیکردۆتەوە، کەواتە لێرەدا ڕۆڵ و پاڵپشتی ئەمەریکاش بۆ عێراق گرنگ دەبێت، ئەو هاوئاهەنگیانە لەچ ئاستێکدان؟
لەڕووی سەربازییەوە ئەمەریکا پەیوەندی باشی هەیە لەگەڵ سوپای عێراقی و هێزەکان لەناوچەکەدا بەڵام لەسەر ئاستی سیاسیدا پەیوەندییەکان ئەو گوڕوتینیەیان پێوەدیارنیە. لەهەمان کاتدا ئەمەریکا وادەرناکەوێ کە سیاسەتێکی روونی هەبێ بۆ مامەڵەکردن و پاڵپشتیکردنی عێراق بۆ ڕووبەڕووبونەوەی گرژیە سیاسیەکان و، شێوەی باشتری بەڕێوەبردن و کارگێڕی و، بارودۆخی ئابووری و، پاڵپشتی جدی لەئاوەدانکردنەوەی ناوچەکان، ئەوەش بەرهەڵستیەکانی بۆ عێراق پڕ زەحمەتترکردوە.
بارودۆخی ئێستای عێراق بەرەو خراپبون دەچێت و، زۆر ئاماژە هەن کە عێراق دەگەڕێتەوە بۆ ناسەقامگیری ناوخۆیی و ئەوەش سەردەکێشێ بۆ ململانێ و گرژییە ناوخۆییەکانی وەکو ساڵی (٢٠١١) ە و دواجار سەرهەڵدانی داعش، ئەگەر ئەوە ڕووبدات ئەوا هەموو هەوڵەکانی ڕابردووی تێكشاندنی داعش و بەدیهێنانی سەقامگیری لەناودەچنەوە.

خراپی شێوەی بەڕێوەبردن و گەندەڵی گەورە:
عێراق لەڕووبەڕووبونەوەی کۆمەڵێک بەرهەڵستیدایە کە مێژوویەکی دوورودرێژیان هەیە و کاریگەربوون لەسەر ئەو دۆخەی ئێستای وڵاتەکە، عێراق مێژوویەکی دووروبەردرێژی شەڕی هەیە هەر لەساڵی (١٩٨٠)ەوە تا ئێستا، هەروەها بەرهەڵستیە مرۆییەکانیش بەئەندازەیبەرهەڵستیە ئابووریەکان کاریگەربوون لەسەر دۆخی ئێستای ئەو وڵاتە.
هاوڵاتیانی عێراق هەستناکەن حکومەتی خزمەتگوزار و دامەزراویان هەیە، شەڕەکانی ڕابردوو و شەڕی تیرۆر جوڵەکانی بەرەوپێشوەچونی حوکمڕانیان لەعێراقدا سستکردوە، شەڕ جگە لە وێرانکاری و قورسکردنی باری وڵات بۆ ئاوەدانکردوە، ئاوارەبوونی لێکەوتۆتەوە و هێشتا زیاتر لە ملیۆنێک هاوڵاتی لەناوخۆی وڵاتدا ئاوارەن.
بەپێی بانکی نێودەوڵەتی حکومەتەکانی پێشوی عێراق لەو حکومەتانەبوون کە خراپترین شێوەی بەڕێوەبردنیان پەیڕەو کردوە. لەدوای ساڵی (٢٠٠٤) چەند ئاماژەیەکی باش هەبوون لەبارەی حوکمڕانی نوێ لەعێراقدا، ئومێدی بەرەو سەقامگیری و دامەزراندنی حكومەتێکی فیدڕاڵی کارا زۆربوون، وە وادەردەکەوت کە هەمووان تاڕادەییەک بەشداری کارایان هەیە لەبەڕێوەبردندا و، پایەکانی حكومەت بەهێز دەردەکەوتن، بەڵام لەگەڵ دروستبوونی ململانێ سیاسی و سێكتەرییەکان و گەندەڵی و سەرهەڵدانی گروپە تیرۆریستیەکان بونە مۆتەکە لەسەر ئەدای حكومەت و، لاوازبوونی شێوەی بەڕێوەبردن و داڕوخانی ئیداری.
ئەمڕۆ حکومەتی عێراق لەبەغداد لاوازە و، لەوەتەی ساڵی (٢٠٠٤) ەوە هەتاوەکو ئێستا هێز و کاریگەری نەبوە لەمامەڵەکردن و چارەسەرکردنی گیرگرفتەکان و بەرەنجامەکانی شەڕی ئەلقاعیدە و، داعش.
عێراق هێشتا برینی دابەشبونە سێکتەریەکانی نێوان شیعە و سوننەی ساڕێژنەکردون، وە هێشتا گرژی گەورە لەنێوان عەرەب و کورد، یان شێوەی حكومداری حکومەتەکانی ڕابردووی عێراق و، هەرێمدا هەیە، وە هیچ بەستنەوەیەک بەدی ناکرێ بۆ یەکبون و یەکیەتی لەنێوان شیعە و سوننە و کوردەکاندا، ئەوەش لەئاستەنگە گەورەکانی بەردەم هەنگاوی بەرەو سەرکەوتنی وڵاتەکەیە.
عێراق بەهۆی سامانی نەوتەکەیەوە توانیویەتی کەمێک ڕووبەڕووی شکستی حکومەت ببێتەوە بەڵام سەروەتی نەوتیش نەیتوانیوە ڕووبەرووی پێدوایستیەکانی ئەو گەشەکردنەی دانیشتوان ببێتەوە، هەتا ئەگەر کێشە و ململانێی تازەی ناوخۆیش نەیەنەپێش هێشتا عێراق بەو بارودۆخ و شێوە بەڕێوەبردنەوە ناتوانێ ڕووبەڕووی دابینکردنی پێداویستیەکان و خواست و دابینکردنی دەرفەتەکانی کارکردن و خزمەتگوزارییەکان بۆ دانیشتوانەکەی ببێتەوە.

فشاری دانیشتوان:
عێراق دانیشتوانەکەی بەزۆری توێژی ناوەندی و گەنجن کە ئەوانەش پێویستیان بەکار و دەستخستنی دواڕۆژ هەیە، بەپێی (فاکتبوکی سی‌ئای‌ئەی) نزیکەی (٣٩%) ی دانیشتوانی عێراق تەمەنیان لەنێوان (سفر بۆ ١٤) ساڵیدایە و، هەروەها (١٩%) یشیان تەمەنیان لەنێوان (١٥ بۆ ٢٤) ساڵیدایە کە پێویستیان بەئیش و دەفەتی کارکردن و پیشە هەیە.
دانیشتوانی عێراق هێشتا بەقوڵی دابەشبون بەسەر هێڵەکانی نەتەوەیی و مەزهەبیدا، کە هەموو ئەو دابەشبونانە دیسان کاریگەریان هەیە لەسەر سەقامگیری وڵاتەکە.
شەڕ و گۆڕانی ئابووری و زۆرداری ڕژێمی پێشوی عێراق خەڵکیان بەناچاری و زۆرەملێ لەگوندەکانەوە هێناوەتە شارەکان، خەڵکی ناوچەکانی عێراق نزیکەی (٧٠،٧%) یان لەشارەکان دەژین و بەپێی هەڵسەنگاندنەکانی نەتەوە یەکگرتوەکان هەر ساڵێک ئاستی بەشاریبون بەڕێژەی (٣%) بەرزدەبێتەوە، واتە خەڵکی لەگوندەکانەوە بەرەو شارەکان دەچن.
چڕی دانیشتوان لەشارەکاندا کاریگەری هەیە لەسەر کەمبونەوەی بەرهەمە کشتوکاڵی و ناوخۆییەکان و فشار لەسەر دەرفەتەکانی کارکردن لەناو شارەکاندا پەیدادەکات، یەکێک لەبەرهەڵستیەکانی حکومەتی ئێستای عێراقی ئەوەیە کە کاربکات بۆ ئاوەدانکردنەوەی گوندەکان و گەشەپیدانی کەرتی کشتوکاڵ و ئاودێری و زیادکردنی دەرفەتەکان و باشترکردنی شێوەی ژیان لەگوندەکان بۆ بەسەرڕاگەیشتن و کەمکردنەوەی فشاری سەر شارەکان.
شەش شار لەعێراقدا زۆرترین دانیشتوانیان تێدا نیشتەجێ بوە کە بریتین لە بەغداد و، موسڵ و، بەسڕە و، کەرکوک و، هەولێر و، نەجەف. ئەو شارانە لەوانەن کە سوننە و شیعە و کورد و کەمینەکانی دیکەیان لەسەر ئاستی جیاوازدا تێدادەژی.بەرزی ئاستی دانیشتوان لەناو شارەکاندا بەتایبەتی لەشارە تێکەڵە نەتەوەیی و سێکتەریەکاندا ئاستەنگ لەبەردەم سەقامگیریدا دروستدەکات.
سیاسیەتی حکوتەکانی عێراقی سیاسەتێکی خراپی بەڕێوەبردن بوە، حکومەت نابەرهەمهێن بوە، بەرزی ئاستی موچەی گشتی بارقورسی لەسەر دارایی حکومەت دروستکردوە و، لەسەر ئاستێکی بەرزیشدا گەندەڵی کەڵکەبوە، وە هەموو ئەوانە گرژیی جیدیان دروستکردوە لەسەر کارکردن و، نوێخوازی و، پاڵپشتیکردنی حکومەت لەزۆربەی شارەکاندا، وە لەناچالاکی کەرتی کشتوکاڵ و، لاوازی سیاسەتی بواری گەشەپێدانی کشتوکاڵ وڵاتەکەی لەگەشەی کشتوکاڵیشدا نەهێشتۆتەوە. کە هەموو ئەو شتانە پێکەوە وەربگیرێن ئەوە ڕووندەکەنەوە کە بۆچی لەدیراساتی (عەرەب بارۆمیتری ساڵی ٢٠١٩)ەدا ئەوە دەرکەوتوە کە (٤٠%) ی عێراقیەکان ئەوانەی تەمەنیان لەنێوان (١٨ بۆ ٢٩) ساڵیدایە دەیانەوێ وڵاتەکە بەجێ بهێڵن و کۆچ بکەن، چونکە بێکارن و دواڕۆژیان نابینن.
دەوڵەتی عێراق کێشەی کەڵەکەبووی زۆرن، عێراق وڵاتێکە بەسامانی نەوت دەوڵەمەندە و بەڵام بەهۆی گەندەڵی و خراپی شێوەی ئیداریەوە بەشێوەیەکی بەرفراوان ئەو سەروەتە بۆ دەستەبژێرێک جێی سودمەندی و خۆشگوزەرانی بوە و بەگشتی نەبۆتە مایەی ئاوەدانی و خۆشگوزەرانی.
عێراق لەنێو (١٨٠) وڵاتی دنیادا پلەی (١٦٨) هەمین دەوڵەتی هێناوە لەخراپی بەڕێوەبردن و گەندەڵیدا، وێڕای دەوڵەمەندی عێراق بەڵام هەژاری لەئاستێکی بەرزدایە، ئاستی هەژاری لەعێراقدا لەساڵی (٢٠١٢) نزیکەی (١٨،٩%) بوە، وە لەساڵی (٢٠١٤) ەدا بۆتە (٢٢،٥%)ە.
ئامارەکانی بازاری کار پێشبینی پێشیوی زیاتردەکەن بەهۆی خراپی ئاستی ژیانەوە. ئاستی بێکاری لەعێراقدا گەڕاوەتەوە بۆ پێش قەیرانەکان بۆ ئاستی ساڵی (٢٠١٢)، بەشێوەیەکی سەرەکی نزیکەی چارەگێکی دانیشتوان ئەوانەی تەمەنی کارکردنیان هەیە بێ ئیشن.
لەگەڵ هەموو ئەو ئاستەنگانەشدا، بەرهەڵستیەکان بەهۆی مەترسیە سیاسیەکان بەردەوامن، وە پشت بەستن بەداهاتی نەوت و بەردەوامی بارودۆخی خراپی ناوچەیی و، بەردەوامی ناوسەقامگیری سیاسی لەدوای هەڵبژاردنی ڕابردووی عێراقەوە هەوڵەکانی باشبونی ئابوری عێراقیان دواخستوە و هۆکاربوون بۆ بەردەوامی خۆپیشاندان و پشێویەکان لەعێراقدا.
ئەو تەحەددایانە لەبەردەم حکومەتی عێراقدا وڵاتەکەیان گەیاندۆتە خاڵی سوتاندن، سەرکەوتن بەسەر ئەو هەموو بەرهەڵستیانەدا بەو بارودۆخەی ئێستای عێراقەوە ئاسان نیە.
عێراق پێویستی بەسەقامگیری سیاسی و، چاکسازی بنەڕەتی هەیە بۆ ئەوەی بتوانێ چارەسەری گیرگرفتە ئابووریەکانی بکات و، ژیانێکی باشتر بۆ هاوڵاتیەکانی فەراهەم بکات، ڕێکی سیاسی، ئابوریەکی سەقامگیری لێدەکەوێتەوە، لەگەڵ ئەوانەشدا پاڵپشتی کۆمەڵگەی نێودەوڵەتیش کارئاسانی بۆ تێپەڕین لەو دۆخەی ئێستای عێراق دەکات.
سەرچاوە: لێکۆڵینەوە و ستراتیژیاتی نێودەوڵەتی بۆ قەیرانەکان

 

خالید ئه‌حمه‌د - هەولێر