تشرینی یەکەم 01, 2020

ڕولێ سوشیال میدیا ل سەر دوروونێ جڤاکی د سەردەمێ کورونا ڤایروسێ دا

ل هەیڤا کانوینا ئێكێ یا سالا دەرباز بووی، ڤایروسێ کورونا ل وەلاتێ چینێ سەرهلدا و ل دویڤدا بوو پەتایەکا نیڤدەولەتی تا وی ڕاددەی ڕوژ بو ڕوژ توشبوو و قوربانیێن ڤێ ڤایروسا کوژەك د زێدە بوونێ دانن، ئێك ژ ئەگەرێن زێدەبوونا توشبو و قوربانیێن ڤێ ڤایروسێ ئەوە سەڕەڕای گەلەك هەوڵان تا نوکە چ چارەسەریێن کارتێکەر نەهاتینە دیتن، بو زانینا چەوانیا خوە پاراستن و کێمکرنا زیانێن ڤێ ڤایروسێ گەلەك ڕێنمایی دهێنە دان ژ لایێ لایەنێن بەرپرسێن ساخلەمیێ، می ژی بوچوونا چەند کەسان وەرگرتن دەربارەی ڕولێ سوشیال میدیایێ د سەردەمێ ڤایروسێ کورونا دا. ماموستا زاهد سامی محمد سەروکێ پشکا دەرونناسیا گشتی / کولیژا پەروەردێ ل زانکویا زاخو ب ڤی ڕەنگی بوچونا خوە دیار دکەت :

هەلبەت لدەسپێكێ دڤیا بدەینە دیاركرن كە پتریا جاران وەك سروشتێ مرۆڤی وبشێوەكی گشتی مرۆڤ باوەریێ پتر ددەنە هەستێن خۆ ژبو سەرەدەریكرنێ دگەل دۆخ و هەلویستێن دئێنە پێش دژیانیدا، و وەكو ئەم دزانین قەبارێ ڤایروسی گەلەك بچویكە و سەنگا وێ زور كێمە و كەس بهەستەوەرێن خۆ نەشێتن بنیاسیت یان هەست پێ بكەتن، و وەكو ئەم دزانین كو ئاستێ زانینا تەخەكێ ژ خەلكێ(زاروك، وكەسانێن رۆشنبیریا وان كێم..) بڤان بابەتان ل رادا پێویست نینە، ڤێجا ئەو كەسانێن زانیاریێن زانستی یێن دروست هەین وباوەریێن موكم بڤان جۆرە زانینا هەین سەرەدەریا وان دێ جیاوزبیت دگەل كەسانێن نەزان. ئەڤە ژ لایەكێ ڤە، وژلایەكێ دیڤە خاست وپاڵدەرێن مرۆڤان ژبو دابینكرنا پێتڤیێن ژیانێ وەكو ئێك نین، ولڤیرە من دڤێت ئاماژە بهزرا زانایێ دەروونی(ئەبرەهام مازلو) بكم كە بومە ددەتە دیاركرنكە رێزبەندیەكێ هەی یا پێتڤیێن ژیانێ(Motive Needs) لدویف گرنگیا وان ودەسپێدكەت ژ پێتڤیێن فیزیولوجی وبایولوجی وەك خوراك وخارن وڤەخارنێ كە فشارەكی مەزن دكەن لسەر دەروونی ژبو تێركرنا وان پێتڤیا وپاراستنا ژیانێ ژنەمانێ، ویا دووێ پەیداكرنا هەستا ئارامیا دەروونی(لادانا گرژی وترسا دەروونی) ژ هەر مەترسیەكێ(وەك نیگەرانی ژ گازندێن خێزانێ، نیگەرانی ژ ئایندەی، نیگەرانی ژ بی بەهریێ..هتد) كو مرۆڤی بەرەف شكەستنێ وبێ رومەتیێ ببەتن، وبدیتنا من هندەك كەسان ژبەر وان پێتڤیێن سەرەكی رێنمایێن تەندروستی بەزاندن، چونكی هەستا وان فشاران بلدتربون ژ خوراگرتنا وی دمالدا، ولڤیرە جیاوازی دیاردبیت دنافبەرا كەسانا دجڤاكی دا لدویف ئاستی زانین وهەستكرن بگرژیێ، بەلێ دەما ئەو ددەركەفتین ژمالێن خۆ وتیكەلی ئیكو دوو دبین وچ لدەسپێكێ روونەدا، ئەو خەلكا ترسەك ژڤایروسی هەی ویرەكتربوون ودەركەڤتن، وكارتێكرنا وێ بسڤكی هەلسەنگاندن.
بەلێ لڤیرە دڤیا ئاماژەی ب رۆلێ حوكمەتێ بكەین، كە لدەسپێكی پێنگاڤێن تەندروستی یێن باش هاڤێتن، وخەلكەك حەتا رادەكی باش پێگیربو برێنمایێن تەندروستی، بەلێ پلانا وان یا لاواز بو چنكی، گشتگیر نەبوو، هەردڤیا لدەسپێكێ هزر وكار كریبان ژبو پشتراستبوونا هاولاتیان وبتایبەت یێن كێم دەرامەت و زوی پێنگاڤێن كرداری هاڤێتبان ژبو كێمكرنا ترسا برسێ وبێ كاریێ وپەیدابوونا ئاریشێن دەروونی وجڤاكی دخێزاناندا.
دخازم جارەكا دی ئاماژە بسروشتی مرۆڤی بكم كە دگەل پەیدابوونا قەیرانا مروڤ لدەسپێكی هزرەك مەزن بو دكەت، بەلێ پشتی ماوەكی پیچپیچە ئەو ژیانا نە ئاسایی مرۆڤ خۆ دگونجینت دگەل وپشتی ماوەكی جهێ یێن ئاسایی دگریتن، و تاقیكرنە هاتە ئەنجامدان لسەر گیاندارەكێ ( بەقێ) كو دئاڤەكا پلا گەرما وێ ئاسیی بو(دێ بێژین 30 پلە بو)، بەلی ژ نشكەكێڤە ئینان دەر وهاڤیتنە دناف ئاڤەكا گەرم دا( دێ بێژین پلا گەرمیا وی 45 بو) دماوەكی كێمدا ئەو بەق مر. وان زانایا رابوون (بەقەكا) دێ وەكو وێ ساخلەم ئینا، وكرن دناف ئاڤا پلا وێ(30) دا بەلێ پیچپیچە گەرمكرن، گەهشتن ئەنجامەكی سەرنج راكێش كە بەقێ تەحەمول كر حەتا پلا گەرمێ گەهشتی(60) پلە. لڤێرێ من دڤێت بێژم مروڤ ژی وەسا فێردبت خو بگونجینت دگەل دوخان.
دڤیا ژبیر نەكین هەروەسا رۆلێ راگەیاندنێ گەلەك بو، ب ئەرینی یان نەرێنی بیت، گەلەك نوچە دهاتن خار دڤیا هاتبان راوەستاندن، یان هاتبان پشتراستكرن، هەتا وی رادەی كە باوەریا خەلكێ ب راگەهاندنا دەسهەلاتێ لاوازكر، چنكی هەر لسەر لایەكی بتنێ كاردكر، ئەوژی ترس ژ ڤایروسی، بەلێ دڤیا لسەر ژیانا خەلكێ ژی وهەروەسا رەوشا نەخوشان ژی پتر دابا دیاركرن، وبدیتنا من ئەف پێنگاڤە درەنگ هاتە هاڤێتن.
دڤیا بومە رونبیت كە مرۆڤ ب گشتگیری سەرەدەریێ دگەل دوخان وهەلویستان دكەن، پتریا جاران رابردوویێ كەسی وئەو شەهرەزایێن دروستكرین كارتێكرنێ دكەت كا مروڤی چەند باوەریێ ب دوروبەرێن خۆ ودەسهەلاتێ چێدكەت، وهندی دوروبەر ودەسهەلات راستگوبیت وسەرەدریەكا دادپەروەرانە دگەل كەسی بكن دجڤاكی دا، وی دەمی پتریا كەسان پێگیر دبن ب رێنما وشیرەتێن وان جهان، بەلێ هەكەر كەسی باوەریەكا لاواز هەبیت وی دەمی رادا پێگیریا وی كێمدبیت.
حەزدكم بدم دیاركرن كو مە سێ ڤەكولەرا راپرسیەك بەلافكر لسەر 780 كەسان (چەوانیا سەرەدەریا خەلكی دڤێ قەیرانێدا) وئەنجاما دا دیاركرن كو نیڤەكا بەرسڤدەران ترسەكا مەزن هەبو ژ توشبوونا وان وكەسوكارێن وان ب ڤی ڤایروسی، و روژا 30% خەلكی ترس هەبوو ژراهێلانا خەلكێ بو كرینا كەلوپەلێن خارنێ،وهەمان رێژە ترسا ژ دەستدانا ژێدەرێ داهاتێ خۆ هەبوو، وپتریا نەدزانین چەوا دەمێ بمەزێخن، زوربەیا وان لسەر ئامیرێن ئلكترونی دمان، بەلێ كێم كەسا بوخو لزانیاریێن لدور فایروسی وكارتێكرنێ وی دگەران، دورێت نیڤەكا ژ سەمپلی خەوا وان تێكچویبی، ونیڤەكێ ژ وان ترس ژ ئایندەیێ خو هەبی.
لدوماهیكێ دشێم بێژم دەرئەنجاما دا دیاركرن كە پەیوندیەكا مەزن هەبوو دنافبەرا سەرهلدانا قەیرانا ژ نشكەكێڤە وترسا بلند لدەف بەرسڤدەرا، وهەروەسا گرانیا گهورینا رفتار وعاداتێن روژانە ب رفتارێن ئاڤاكەر.
ئەمەل سالح وەك ڕوژنامەڤانەك دەربارەی ڤایروسێ کورونا و کاریگەری و خوەپاراستنا وێ دبێژیت
ڤایروسێ کورونا ڤایروسەك کوژەکە وەك دهێتە زانین و هەمی جیهان ڤەگرتیە، و ب هزارەهان خەلك توش بوویە، کارەساتێن مەزن ل دویڤ خوە دهێلیت ژ لایێ ئابوری و جڤاکی و لایەنێن دی ڤە. ل ڤێرێ دەربارەی ڤایروسێ کورونا گەلەك پێزانینیێن دویر ژ ڕاستیێ و بێ بنەما هاتن بەلاڤکرن و بێ گومان فێ چەندێ کارتێکرنەکا خراب د ناڤ هەڤوەلاتیان دا بەلاڤ کر.
تایبەت د ناڤ کەسێن سال ب سەردا چووی جورەکێ واسواسێ ل دەڤ وان هاتە پەیدا کرن، بی ئەگەرێ وێ چەندێ نەشیان ب دروستاهی خوارنێ بخون، ئەڤ گوتن و دەنگ و باسێن بێ بنەما بو وێ چەندێ دزڤڕیت پێتڤی بی لایەنێن بەرپرس ڕوژانە ئامار بەلاڤ کربان دا کو سوشیال میدیایێ نەشیابا زال ببیت د ناڤ جڤاکی دا. ئەز دشێن هەر لاپەرەکی و کەنالەکی ئامار ل دویڤ ئێك بەلاڤ دکرن و شاشی پەیدا دبی.
ڤێ چەندێ بێ باوەری د ناڤ خەلکێ دا پەیدا کر، بو نموونە ئەگەر کەسەکی گیانێ خوە ژ دەست دا با بنەماڵا وی دگوت ژ ئەگەرێن سروشتی مریە و وەزارەتا ساخلەمیێ دیار دکر ژ ئەگەرێ کورونایێ بوویە.
ژ لایێ دی ژی ڤە حکومەتا هەرێما کوردستانێ پێنگاڤێن باش هاڤێتن بو ڕوی ب ڕوی بوونا ڤایروسێ کورونا .
دیسان گەنجەك بەحسا ڤی بابەتی دکت ب :
بەلاڤکرنا ئامار و پێزانینیێن دەربارەی ڤایروسێ کورونا ژ لایێ هندەك لاپەر و گروپێن تورێن جڤاکی پتر ژ هوشیارکرنا هەڤوەلاتیان ئامانجێن دی تر هەبین وەك زێدە وەرگرتنا لایك و کومێنتا ئانکو بەرنیاسکرنا لاپەری بوو. ڕوژانە چەندین جارا ئێك پێزانین د هاتە بەلاڤکرن بو چەندین جارا، ژ لایێ دی ژی ژ بەر کو پتریا هەڤوەلاتیان ب تورێن جڤاکی ڤە مژویلن بێی دویڤچوونا بابەتی و پشتڕاستکرن باوەری ب ڤێ چەندێ د ئینا و دبوو ئەگەڕێ پتر بەلاڤ بینا ڤان پێزانینێن دویر ژ ڕاستیێ.
دەربارەی خوە پاراستنێ ژی سەڕەڕای هەمی رێنمایی و یاسایان د شیاندا نینە بێژین خەلك ب تەمامی پێگر بی ب ڤێ چەندێ هێشتا هندەك هزر دکەن چ ڕاستی بو ڤایروسێ کورونا نینە و بتنێ گوتگوتکن، ئەڤە بیە ئەگەرێ وێ چەندێ ب تەمامی کونترول نەهێتە کرن ل سەر ڤایروسێ کورونا .

شەیما مستەفا

© 2017 Hawler