کانونی دووەم 25, 2020

هەرێمی کوردستان بە گوڕوتینێکی نوێوە، بەرەنگاری ماددە هۆشبەرەکان دەبێتەوە

هەرێمی کوردستان لەبەردەم مەترسیی بڵاوبوونەوەی مادەهۆشبەرەکاندایە و، بەرپرسی رێکخراوێکی پێوەندیدار بە دژایەتیکردنی مادە هۆشبەرەکانیش لە بڵاوبوونەوەی زیاتری مادەکە هۆشداری دەدا و ئەو پڕۆژەیەش بە گرنگ هەژمار دەکات، کە لە چەند رۆژی رابردوو لە لایەن پەرلەمانەوە پەسند کرا. بە گوێرەی پڕۆژەکە کە هێشتا بە تەواوی نەبووەتە یاسا، بازرگان و بەکاربەر لە یەکتر جیا دەکرێنەوە و بۆ هەردوو حاڵەتی تاوان چارەسەری و سزای جیاواز دیاری دەکرێت.

له ‌به‌شی یه‌كه‌می دانیشتنی رۆژی یەکشەمی پەرلەمانی کوردستان پرۆژه‌یاسای ماده‌هۆشبه‌ره‌كان و كارتێكەره‌ عه‌قڵییه‌كانی، خوێندنەوەی بۆ کرا. پڕۆژەکە له‌لایه‌ن لیژنه‌ی یاساییەوە خوێندرایه‌وه ‌و ناوونیشان و ماده‌به‌ماده‌ی پرۆژه‌یاسای ماده‌هۆشبه‌ره‌كان و كارتێكەره‌ عه‌قڵییه‌كان له‌ هه‌رێم كه‌ له‌ 10 به‌ش پێك هاتبوو، له‌گه‌ڵ هۆكاره‌كانی ده‌رچوواندن و سه‌رجه‌م ئه‌و پێشنیازانه‌ی كه‌ له‌سه‌ر ماده‌و بڕگه‌كانی پڕۆژه‌یاساكه‌ له‌دانیشتنی پێشتردا خرابوونه‌ڕوو و، له‌ راپۆرتی لیژنه‌ی هاوبه‌شدا هاتبوون، به‌جیا خرانه‌ ده‌نگدانه‌وه‌و له‌لایه‌ن په‌رله‌مانتارانه‌وه‌ په‌سند كران. دواتر سه‌رۆكی په‌رله‌مان پێشنیازی راپۆرتی لیژنه‌ تایبه‌تمه‌نده‌كانی له‌سه‌ر خشته‌ی هاوپێچی پڕۆژه‌یاساكه‌ خسته‌ ده‌نگدانه‌وه‌و هاوپێچی خشته‌كانیش بۆ پڕۆژه‌كه‌ له‌سه‌ر بنه‌مای راپۆرتی لیژنه‌كان به‌ 78 ده‌نگی په‌رله‌مانتاران په‌سندكرا.دوای ته‌واوبوونی ده‌نگدان له‌سه‌ر ماده‌و بڕگه‌كانی پرۆژه‌یاساكه و خشته‌ی هاوپێچ و كۆی پڕۆژه‌یاساكه‌ به‌ هۆكاره‌كانی ده‌رچوواندنیشیه‌وه‌ خرایه‌ ده‌نگدانه‌وه‌ و به‌ ده‌نگی 88 په‌رله‌مانتار په‌سند كرا.
هەرێمی کوردستان دراوسێی ئێرانە کە ساڵانە تێیدا زۆرترین مادەی هۆشبەر بەکار دێت و بازرگانیکردن و بەقاچاخبردنی مادەی هۆشبەر تیایدا بەرزە. ئێران سنوورێکی درێژی لەگەڵ هەرێمی کوردستاندا هەیە و بۆیەش هەرێمی کوردستان دەبێت زۆر وریا بێت لە هاتنەژوورەوەی ئەو مادە مەترسیدارە.
بەکاربردنی ئەو مادە ماڵوێرانکەرە چەندین ساڵە لە کۆمەڵگەی ئێران بووەتە دیاردە و، خەریکە کۆمەڵگەی ئێران ئیفلیج دەکات. بەهۆی هاوسنووربوونی ئێران لەگەڵ هەرێمی کوردستان، ئەو مەترسییە بۆ سەر کۆمەڵگەی کوردستانیش لە ئارادایە و لە وانەیە بەشێک لەو مادەیە بۆ هەرێمی کوردستان بەمەبەستی بەکاربردنیان بە مەبەستی قاچاخبردن بۆ ناوچەکانی تر بهێێنرێتە ژوورەوە.
سه‌رمه‌ند بەرزنجی کارگێڕی رێکخراوی روشنبیری هۆشیاری دژی ماده‌ هۆشبه‌ره‌کان، بۆ هەولێر پیشوازی لە پەسندکردنی ئەم پڕۆژەیاسایە لە پەرلەمان کرد و گوتیشی هەرچەندە هێشتا بە تەواوی نەبووەتە یاسا چونکە دەبێت لە لایەن سەرۆکی هەرێمی کوردستانەوە واژۆ بکرێت و لە رۆژنامەی وەقایعیش بڵاو بکرێتەوە.
ئەو روونی دەکاتەوە پێشتر بە یاسای ژمارەی 68ی ساڵی 1965 کار دەکرا کە یاسایەکی زۆر کۆن بوو و لەگەڵ سەردەم نەدەگونجا. ساڵی 2017 لە عێراق یاسای ژمارە 50ی تایبەت بە مادە هۆشبەرەکان دەرکرا کە هەندێک خاڵی جەوهەری تێدابوو و لە یاساکە باس لەوە کراوە کە لە عێراق هەر سێ کێشەی بازرگانیکردن بە مادەی هۆشبەر، بە کارهێنان و تەنانەت بەرهەمهێنانیش هەیە و دەبێ رێوشوێن بۆ سزادان و چارەسەرکردنی هەر سێ حاڵەت دابنرێت.
ئەوەی هەرێمی کوردستان دوو حاڵەتی بازرگانیکردن و بەکارهێنانی مادەی هۆشبەر هەیە و خۆشبەختانە دۆخەکەی لە هیی عێراق باشترە.
یەکێک لە گرنگترین خاڵەكان، کە لەم یاسا نوێیەی هەرێمی کوردستان تیشکی خراوەتە سەر و، ئەم لێپرسراوەی نەهێشتنی مادە هۆشبەرەکانیش بە خاڵیکی گرنگی هەژمار دەکات ئەوەیە، کەسێک کە بازرگانی بە مادەی هۆشبەرەوە دەکات لەگەڵ کەسێک جیا کراوەتەوە، کە تەنیا مادەکە بەکار دەهێنێت و بە هەر هۆکارێک گیرۆدەی ئەم مادە مەترسیدارە بووە. لە یاساکە سزادان و چۆنیەتیی چارەسەرکردنیش جیا کراوەتەوە و، بڕیارە وەزارەتی تەندروستی راسپێردرێت بۆ ئەوەی سەنتەرێکی تایبەت بە چارەسەرکردنی ئەوانە دابمەزرێنێت، کە مادەی هۆشبەر بەکار دەهێنن، چونکە سیفەتی نەخۆشیش بەوانە دراوە کە مادەکە بەکار دەهێنن.
پێشتر بە یەک چاو سەیری هەر دوو حاڵەت دەکرا و هەر چەندە لە یاسا نوێیەکەشدا بڕیاری کۆتایی لە لایەن دادوەر دەدرێت و داودوەرە کە لە دوای لێکۆڵینەوە دەستنیشانی دەکات ئەم کەسە پێویستی بە چارەسەری پزیشکی هەیە یان نا دوای ئەوەی بەڵگەنامەکانی پزیشک و لایەنە پێوەندیدارەکانی بەدەست دەگات. لەوانەیە کەسەکە شەش مانگ لەم سەنتەرە رابگیرێت و سەنتەرەکەش سەنتەرێکی ئاسایی نییە کەسەکە بتوانێت رۆژانە سەردانی بکات بەڵکوو لە ژێر چاودێری و کۆنترۆڵی وردی لایەنە پێوەندیدارەکاندا دەبێت و، هەموو جۆرە دەرمان و هۆکارەکانی چارەسەرکردنی بۆ دابین دەکرێت، دوای تەواوکردنی چارەسەری دیسان دادوەر بە پشتبستن بە راپۆرتی لیژنەکان بڕیاری ئازادکردن یان دەستبەسەرکردنی دەدات.
بەرزنجی هۆشداری دەدات، لە بڵاوبوونەوەی مادەی هۆشبەر لە کوردستان و دەڵێت: ئامارەکان ئەوە دەردەخەن کە ئەم دیاردە مەترسیدارە خەریکە لە کوردستان تەشەنە دەکات و بە پێویستی دەزانێت بە جیددی پێشی بگیرێت و سەرجەم لایەنە پێوەندیدارەکان بۆ رێگەگرتن لێی لەسەر خەت بن.
هەرێمی کوردستان لەسەر رێگایەک هەڵکەوتووە، کە دەکرێ وەک ترانزێت قاچاخچییەکان و بازرگانانی مادەی هۆشبەر سوودی لێ وەربگرن و مادەکە لە سەرچاوەی بەرهەمهێنان لە ئێران و ئەفغانستانەوە بەرەو ئەورووپا بگوازنەوە. نوێترین نموونە ئەوەیە کۆتایی ساڵی رابردوو ئاسایشی هەولێر دەستی بەسەر کۆمەڵێک مادەی هۆشبەردا گرت، کە دەیانویست لە نیو جلوبەرگی بابانوێلدا بۆ کەنەدای بگوازنەوە.
بە پێی ئامارێک کە ئەم رێکخراوە دەیخاتەڕوو، ساڵی 2017 لە پارێزگایەکی وەک هەولێر 208 کەس بە تۆمەتی مادەی بهۆشبەر دەستگیر کراون بەڵام لە ساڵی 2019 ژمارەی دەستگیرکراوان لە هەولێر و دهۆک دەگاتە هەزار و 700 کەس و ئەمەش دەری دەخات ژمارەکە لە بەرزبوونەوەدایە و رێکارە یاساییەکانیش ئەوە دەردەخات ئەگەر دوو کەس گیرابن دەبێ چەندین کەسیش هەبن کە خەریکی ئەنجامدانی تاوانەکە بن.
مه‌به‌ست له‌ ده‌رچوواندنی ئه‌و پڕۆژه‌یاسایه‌ کە پەرلەمانی کوردستان تیشکی خستووەتە سەر، بەلەبەرچاوگرتنی پەسەندكردن و ئه‌ندامبوونی عێراقە لە چەندین پەیماننامەی نێودەوڵەتی پێوەندیدار بەمادەی هۆشبەرو كارتێكارە عەقڵییەكان بەمەبەستی بەرەنگاربوونەوەی تەشەنەی بازرگانیكردن بە مادەهۆشبەره‌كان و كارتێكەرە عەقڵییەكان لە هەرێمی كوردستان و لەپێناو لەناوبردنی باندەكانی تاوانكاری، ئەوانەی هانی هاووڵاتییان ده‌ده‌ن بۆ بەكارهێنانی ئەم مادانە كە هەڕەشەیەكی ترسناكە لەسەر تەندروستیی مرۆڤ و خۆشگوزرانیان و زیان دەگەیەنێت بە بنەماكانی ئابووری و كۆمەڵایەتی و ڕۆشنبیری و ڕەوشت لەناو كۆمەڵگەدا و بە مەبەستی پەیڕەوكردنی ڕیسای زانستییانە لە چارەسەركردنی ئەو كەسانەی ئاڵودەی مادەهۆشبەره‌كان و كارتێكارە عەقڵیەكانن و بۆ پتەوكردنی هاوكاریی نێودەوڵەتی لەم بوارەو بەمەبەستی ڕیگەنەدان بە چاندنی مادەهۆشبەرەكانیان و سنوورداركردنیان وەك ئافاتێكی مەترسیدار كە هەڕەشە لە قەوارەی كۆمەڵگە دەكات و دانانی سزای پێشگر بۆ ئەو كەسانەی دەیانچێننیان بازرگانییان پێوە دەكەن.
بەرپرسی ئەم رێکخراوە پێی وایە پۆلیس و ئاسایس لە کوردستان ئەرکی خۆیان بە باشی جێبەجی کردووە و نەهێشتن و رووبەرووبوونەوەی مادەکەش تەنیا ئەرکی ئاسایش و پۆلیس نییە، بەڵکوو پێویستە وەزارەتی پەروەردە و ئەوقاف و سەرجەم لایەنەکان مشووری بخۆن.

© 2017 Hawler