ئایار 25, 2019

گرنگی ئابووریی نافه‌رمی بۆ كوردستان

ده‌سته‌واژه‌ی ئابووری نافه‌رمی له‌ مانا كۆمه‌ڵناسییه‌كه‌یدا به‌ كاری نابازاڕی داده‌نرێ، هه‌ندێ جاری تریش به‌ كاری ئابووریی ڕه‌شیش باسی لێ ده‌كرێ. ئابووریزانان پتر ئه‌م ده‌سته‌واژه‌یه‌ وه‌ك ئه‌لته‌رناتیڤێك بۆ ئابووریی شاراوه‌ یاڕه‌ش به‌كارده‌هێنن كه‌ هه‌ڵسه‌نگاندنیشی له‌ چوارچێوه‌ی به‌رهه‌مهێنانی ناپه‌تیی نه‌ته‌وه‌یی به‌شێوه‌ی كه‌م و كورت. ئه‌م به‌كارهێنانه‌ ناته‌با و ناهاو‌سه‌نگه‌ ڕه‌گ و ڕیشه‌ی زۆرێك له‌ هه‌ڵه‌ تێگه‌یشتنه‌كانی باس و سیاسه‌ته‌كانه‌.

فۆرمی هه‌مه‌چه‌شن له‌ كاری نابازاڕی له‌ چوارچێوه‌ی ده‌سته‌واژه‌ی كۆمه‌ڵناسیی ئابووریی نافه‌رمی ڕێ ده‌كات، بۆ نموونه‌، كارگه‌ی بێ ده‌ستمایه‌، كاری به‌رخۆری، كاری به‌رهه‌مهێنانی نابازاڕی، كاره‌ خزمه‌تگوزارییه‌ لۆكاڵییه‌كان، به‌رهه‌مهێنانی كاڵا و ئه‌و خزمه‌تگوزارییانه‌ی كه‌ وه‌ك خه‌ڵات و دیاری له‌ ناو خێزانه‌ به‌رفراوانه‌كان ئاڵوگۆری پێ ده‌كرێت، بازرگانیی نایاسایی (وه‌ك مادده‌ی هۆشبه‌ر) و ئه‌و كاره‌ی كه‌ ئه‌شێ ماڵیات به‌سه‌ر داهاته‌كه‌یه‌وه‌ به‌شێوه‌یه‌كی كامڵ و ته‌واو وه‌رنه‌گیردرێ (كه‌ پتر به‌ گوێره‌ی هه‌ست و گومانه‌وه‌یه‌ تا زانینه‌ واقیعییه‌كان.) هه‌ندێ نووسه‌ر ته‌نانه‌ت كاری بازاڕی كه‌ له‌ ماڵه‌وه‌ ئه‌نجام ده‌درێ، به‌ ئابووریی نافه‌رمی له‌ قه‌ڵه‌می ده‌ده‌ن و به‌م چه‌شنه‌، به‌ دیدی ئه‌وان، ئه‌م جۆره‌ی كار پتر به‌ چالاكییه‌كانی نێو ماڵه‌وه‌ په‌یوه‌سته‌ تا به‌ مانا ڕووت و ڕه‌چاڵه‌كانی كاری پشت ئه‌ستوور به‌ ده‌ستمایه‌. تاكه‌ شێوه‌ی هاوبه‌شیی نێوان ئه‌م چالاكییانه‌ ئه‌مه‌یه‌ كه‌ به‌ شێوه‌یه‌كی ته‌واو له‌ ئاماره‌ فه‌رمییه‌كانی كاركردن ناشاردرێنه‌وه‌. كۆمه‌ڵناسان زۆرجار پێیانوایه‌ كه‌ ئه‌مه‌ بێتوانایی و بێ ده‌سه‌ڵاتی ئامار ده‌خاته‌ ڕوو. له‌ ڕاستیدا ئه‌م نه‌شاردنه‌وه‌یه‌ له‌ زۆربه‌ی بواره‌كاندا خۆویسته‌ و له‌م ڕاستییه‌وه‌ سه‌رچاوه‌ ده‌گرێت كه‌ ئاماره‌كانی بازاڕی كار له‌ ناوه‌وه‌ی چوارچێوه‌یه‌كی تیۆریی بیناكراون نه‌ك له‌ چوارچێوه‌یه‌كی كۆمه‌ڵناسییانه‌.
ئابووریزانان هه‌میشه‌ له‌م ڕاستییه‌ ئاگادارن كه‌ قه‌باره‌ی گشتیی كاری به‌رهه‌مهێنان و كاری به‌رخۆری پتر له‌و ڕێژه‌یه‌یه‌ كه‌ له‌لایه‌ن ئاماره‌ فه‌رمییه‌كانی كاركردن و به‌رهه‌مهێنانیی ناپه‌تیی نه‌ته‌وه‌یی ده‌پێورێن. ئه‌وان ده‌سته‌واژه‌ی (ئابووریی ڕه‌ش) بۆ به‌شێك له‌ كاریی سودلێوه‌رگیراو به‌كارده‌هێنن كه‌ ده‌بێ بخرێته‌ به‌ر چاو. به‌ڵام ئه‌شێ به‌ هۆی هه‌ڵهاتن له‌ باج به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو باس نه‌كرێن. ده‌سته‌واژه‌ی كار یان كرێكاری په‌راوێزخراو بۆ ئه‌و كه‌سانه‌ به‌كارده‌هێنن كه‌ داهاتی زۆر نه‌خوازراوی له‌ كاره‌كه‌ی ده‌ستبكه‌وێ و به‌م هۆیه‌ به‌شێوه‌یه‌كی ته‌واو یاسایی له‌ باجیی سه‌ر داهات و سیسته‌مه‌كانی بیمه‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان و ئاماره‌ ده‌گمه‌نه‌كان دوورده‌كه‌وتنه‌وه‌. به‌ڵام له‌ كۆمه‌ڵگا پیشه‌سازییه‌كان تا هه‌نووكه‌ قه‌باره‌ی كار له‌ پێناسه‌كانی كاركردن و به‌رهه‌مهێنانیی ناپه‌تیی نه‌ته‌وه‌یی خراوه‌ته‌ لاوه‌، كاری به‌رخۆر بووه‌. جۆن كێنت گالبرایت له‌ كتێبی ئابووری و ئامانجی گشتی باس له‌وه‌ ده‌كات كه‌ هێنانه‌پێشه‌وه‌ی ژنان بۆ چینی خزمه‌تگوزاری شاراوه‌ بۆ گه‌شه‌سه‌ندن و فراوانكردنی ئابووریی مۆدێرن پێویست بوو: به‌ربه‌سته‌كانی به‌رخۆری زۆر توندن مه‌گه‌ر كاری شایه‌ن به‌ پێ سپاردن بێ. ئاڵوگۆری ڕۆڵی ژنان له‌ كاری به‌رهه‌مهێنانه‌وه‌ له‌ كۆمه‌ڵگا پێش پیشه‌سازییه‌كان بۆ ڕۆڵی ژنانی ماڵه‌وه‌ كه‌ ئیداری تێچووه‌كانی ماڵ ده‌كه‌ن، ئه‌م ئه‌گه‌ره‌ دێته‌ كایه‌وه‌ كه‌ به‌رخۆری له‌ ئابوورییه‌كانی بازاڕ به‌شێوه‌یه‌كی ناسنووردار زیاد ده‌بن و هه‌روه‌ها یارمه‌تی فراوانبوونی به‌رده‌وامیی پیشه‌سازییه‌ خزمه‌تگوزارییه‌كان ده‌دات. به‌م چه‌شنه‌، ڕۆڵی خزمه‌تگوزاریی ژنان بۆ به‌رفراوانكردنی به‌رده‌وامی به‌رخۆری له‌ ئابووریی مۆدێرن به‌ گرنگ له‌ قه‌ڵه‌م ده‌درێ.
بیرمه‌ندانی زانسته‌ كۆمه‌ڵایه‌تییه‌كان له‌ ده‌یه‌ی 1980 به‌ جۆره‌ هه‌مه‌چه‌شنه‌كانی ئه‌و كارانه‌ی كه‌ له‌ ئاماره‌ فه‌رمییه‌كانی كاركردنه‌وه‌ ده‌خرێنه‌ لاوه‌، په‌یوه‌ست ده‌بن و هه‌وڵ ئه‌ده‌ن ئه‌م كارانه‌ پله‌به‌ندی و پێوانه‌ بكه‌ن. كۆمه‌ڵناسان به‌ ده‌گمه‌ن چه‌مك و پێناسه‌كانی پرۆسه‌كان له‌ودیو ئاماری كاركردن به‌شـێوه‌یه‌كی ته‌واو ده‌رك ده‌كه‌ن و پێناسه‌ی پرۆسه‌ی وڵاتانی جیاواز له‌گه‌ڵ یه‌كتر جیاوازن، ئه‌مه‌ش خۆی هۆكاری دووره‌په‌رێزییه‌ له‌مه‌ڕ سنووره‌كانی پێناسه‌ و ده‌ستتێوه‌ردانی پێناسه‌ی نێوان جۆره‌كانی كاری نافه‌رمی و نابازاڕی و كاری پشتئه‌ستوور به‌ ده‌ستمایه‌. بۆ نموونه‌، ئه‌گه‌ر كه‌سێ له‌ نێوان كاری به‌رهه‌مهێنانیی ماڵه‌وه‌، چالاكییه‌كانی كاتی ده‌ستبه‌تاڵی و كاری به‌رخۆری ماڵه‌وه‌ له‌ ڕه‌وتی كاری خێزان جیاوازی دابنرێت، په‌یوه‌ندییه‌كی نزیكی نێوان به‌شداری له‌ ئابووری بازاڕ و كاری نابازاڕی ئاشكرا ده‌بێت.
سه‌رچاوه‌:
1) Edgar F. Borgatta، Rhonda J. V. Montgomery، Encyclopedia of sociology، Volume 3، Macmillan Reference USA، 2000.
2) Oxford sociology dictionary، Gordon Marshall.

© 2017 Hawler