ئەیلول 20, 2019

خواندنەك بۆ هەلبژارتنێن توركیا

ل 24 حزیرانێ هەلبژارتنێن سەرۆككۆماریێ و پەرلەمانی ل تركیا هاتنەئەنجامدان، راگەهاندنا جیهانێ گرنگییەكا تایبەت دا بانگەشەیا هەلبژارتنان، ئەڤ گرنگیپێدانە ل كەنالێن باشووری كوردستانێ چەند جاركی بوو، دا چاڤێن خوە ب نووچەیێن هەلبژارتنێن تركیا ڤەكەی ب هەمان نووچە نوقینی، ل سەر تێشتێ فراڤینێ و شیڤێ هەمان نووچە مێڤانێ سەر سفرەیا كوردستانێ بوو، گەلەك كەس ژ ڤێ گرنگیپێدانا زێدە بێزارببوون ل ئاستەكی هندەكان كەنالێن كوردستانی ل خوە حەرامكرن، دگەل زێدەروویێ د روومالكرنا هەلبژارتناندا، ڤان هەلبژارتنان گرنگییەك بۆ تەبایی رۆژهەلاتێ ناڤین نەخاسمە وەلاتێن هەڤسنوورێن تركیا هەبوو و ئەنجامێن وان باندۆرا خوە ل سەر تەبایی ڤان وەلاتان هەبوو. گومان تێدا نینە باندۆرا وان ل سەر هەرچوار پارچەیێن كوردستانێ هێژ پتر بوو، چاوان روومالا هەلبژارتنان ل هەر سێ دانان ل سەر سفرەیا مە بوو ب هەمان شێوە نها و هەتا دەمەكێ دوورژی باندۆرا خوە دێ ل سەر سفرەیا مە هەبیت، باندۆر ل سەر سفرەیێ هەبیت دێ د ئەڤرۆ و سوبەهیا مەدا بیت، لەوما چەندجاركی خواندن و هەلسەنگاندنا هەلبژارتنان د بەرژەوەندییا ئەڤرۆ و سوبەهیێ مەدایە.
سیستەمێ دەستەلاتداریێ خالا هەرەدیار و جودایا ناڤبەرا ڤان هەلبژارتنان و هەلبژارتنێن بەری وێ یە، ئەڤ هەلبژارتنە دا تركیا ژ سیستەمێ پەرلەمانی د حوكمداریێدا بەنە سیستەمێ سەرۆكاتیێ و بر ژی، ژ بلی حزبا دەستەلاتدار ئاكپارتی و هەڤپەیمانا وێ مەهەپە، هەموو ئالیێن دیتر جەهەپە كو كەڤنترین حزبا تركیا و ئۆپۆزیسیۆنا سەرەكەیە و هەڤپەیمانێن خوە، هەروەسان هەدەپە كو نوونەراتییا پرانییا كوردان دكەت د راپرسییا 16ێ نیسانا سالا چوویێدا دژی ڤی سیستەمی دەنگ دابوون. هەرهەموو ڤان حزبان بەربژێرێن خوە بۆ سەرۆكاتیێ هەبوون، ئەگەر ب هیڤیا سەركەتنا بەربژێرێن خوەدا نەبن، لێ ب وێ هیڤیێ بوون ژ دەنگێن بەربژێرێ پارتییا دەستەلاتدار و سەرۆككۆمارێ نها كێمكەن و هەلبژارتنێن سەرۆكاتیێ بیننە گەرا دووێ و د گەرا دووێدا هەرهەموو بەرامبەری بەربژێرێ ئاكپارتیێ دەنگبدەنە بەربژارێ بهێزتر كو بەربژێرێ جەهەپە بوو و ب پشتەڤانییا هەرهەموویان جەهەپە سەرۆكاتییا كۆماری بگریتە دەست و د هەلبژارتنێن پەرلەمانیدا ژی هەرهەموو پرانییا پەرلەمانی پێكبینن و حزبا دەستەلاتدار ژ حكومەتێ دوور بێخن و قوناغەكا نوویا دەستەلاتداریێ ل تركیا دەسپێبكەن و هەروەك وان رادگەهاند هێژ د لاندكێدا سیستەمێ سەرۆكاتیێ ژ ناڤبەن و دێ زڤرنەڤە سیستەمێ پەرلەمانی، لێ هیڤییا هەموویان ژ ناڤچوو نە سەرۆكایەتی گرتە دەست نە ژی بوونە خودان پرانییا پەرلەمانی.
هندی پەیوەندی ب كوردانڤە هەی ل سەر ئاستێ تركیا و دەرڤەی تركیا، گومان تێدا نینە جهێ جوگرافی و ئابووری و سیاسیێ تركیا ل دەڤەرێ گرنگییا خوە هەیە، ڤێ گرنگیێ باندۆرەكا مەزنتر ل سەر دۆزا كوردی هەیە، ئەڤ وەلاتە پشكا مەزنا كوردستانێ و كوردان ب خوەڤە دگریت و ژ ئەنجامێ چەندین فاكتەران باندۆرا خوە ل سەر پارچەیێن دی یێن كوردستانێ هەیە، هندی گرێدایی باكوورێ كوردستانێ یە ژ دامەزراندنا كۆمارێ تركیا ل سالا 1923ێ هەتا نها ڤێ دەولەتێ سەرەدەرییەك هەرە خراب و دژوار دگەل كوردان كریە، باوەری ب بوونا كوردان د ناڤ وی وەلاتیدا نەكریە، د دوسێ دەهسالیێن داویێدا ژ ئەنجامێ خەباتا درێژا كوردان سەخمەرەت ئازادیێ ب تایبەت ل باكوورێ كوردستانێ و ژ ئەنجامێ گۆرانكاریێن ل سەر ئاستێ جیهانێ د وارێ مافێ مرۆڤی و مافێ پێكهاتەیێن نەتەوەیی و ئایینیدا رووداین، نە ب فەرمی لێ ب كریار هندەك گۆرانكاری ل تركیا د بەرژەوەندیا كورداندا دروستبوون، كورد بوونە خوەدی هندەك دەسكەفت ب تایبەت د وارێن رەوشەنبیریدا كو ب درێژییا پتر ژ حەفتێ سالان د دیرۆكا تركیا ئەڤە د فەرهەنگا سیاسییا دەستەلاتداردا نەبوون، هەرچەندە ئەڤ دەسكەفتە بەرێ خەباتا كوردان و ل ژێر فشارا شۆرشا باكوورێ كوردستانێ دەستڤەهاتینە لێ بكریار ل سەردەمێ حزبا دەستەلاتدار ئاكپارتیێ دەستڤەهاتینە و قوناغا پرۆسەیا ئاشتیێ د ناڤبەرا ئالیێ كوردی و حزبا دەستەلاتداردا ئەگەر بەردەوامی پێ هاتبا دان دا پتر د بەرژەوەندییا كورداندا بیت و، دا سەروبەرێ سیاسی ل تركیا د قوناغەك پێشكەفتیتردا بیت، لێ نەمانا پروسەیا ئاشتیێ كو هەردو ئالیان ژێ بەرپرسیارن سەروبەر بەرەف قوناغەك پڕدژوار و نە د بەرژەوەندییا هەردو ئالیاندا بر و ب خرابی بۆ پارچەیێن دی یێن كوردستانێ ب تایبەت ل باشوور و رۆژئاڤا ڤەگەریا، سەرەدەرییا دەولەتا تركیا و سەرۆكێ وێ دگەل ریفراندۆما باشوورێ كوردستانێ ل 25 ئەیلوولا 2017 و دوژمنكارییا ل 16 ئۆكتۆبەرێ هاتییەكرن و هێرشا لەشكەرییا تركیا بۆ سەر هەرێما عەفرینێ و داگیركرنا وێ دوژمناتییا ناڤبەرا گەلێ كورد ب گشتی و كوردێن باكوور ب تایبەت دگەل دەولەتا تركیا گەهاندە ئاستەكێ هەرە خراب و دڤیا ڤێ چەندێ ژی باندۆرا خوە ل سەر هەلبژارتنێن 24 حزیرانێ هەبا و بەروڤاژی بانە دگەل بەرژەوەندیا ئاكپارتیێ.
بەلێ د راستیدا ئەنجام ل سەرانسەری تركیا ب تایبەت ل باكوورێ كوردستانێ بەروڤاژی ڤێ پێشبینیێ بوون، ئاكپارتی ل باكوور حزبا ئێكێ دەركەت 77 كورسی دەستڤە ئینان، د بەرامبەردا حزبا كوردان هەدەپە ب رێزا دووێ هات 44 كورسیێن پەرلەمانی ژ باژێرێن كوردستانێ دەسڤەئینان و ل چەندین باژیرێن كوردستانێ ب بەراورد دگەل هەلبژارتنێن 2015ێ دەنگێن هەدەپە ل كێمیێ دان، كۆما دەنگێن ئاكپارتیێ ل باكوور ملیونەك 338 هزار و 300 دەنگە، یێن هەدەپە ملیونەك 122 هزار 750 دەنگە. ل سەرانسەری تركیا ئاكپارتی ب پلا یەكێ و هەدەپە ب پلا سیێ هاتن.
هەدەپە ئاستەنگا 10% شكاند ب 67 پەرلەمانتاران چوو د پەرلەمانیدا، دشیاندایە مفا ژ ڤێ ژمارا پەرلەمانتاران بێتەوەرگرتن و چەند دەسكەفتان ب دەستڤەبینن، بەلێ ئەڤە هیڤییەكا لاوازە ژبەركو هەدەپە هەتا نها خوە وەك پارتییەكا تركیایی ددەتە نیاسین، رۆژێن بەری بانگەشەیا هەلبژارتناندا رازی نەبوو دگەل ئالی و رێكخستنێن دی یێن باكوورێ كوردستانێ هەڤپەیمانییەكا كوردستانی بۆ هەلبژارتنان پێكبینیت، چەند كەسایەتیێن خوەدی سەنگا جەماوەری پێشتر ل سەر لیستا هەدەپە بوون خودانە دگەل لیستێن دیترێن تركی ژبەركو دگەل سیاسەتا چەپا هەدەپێ نە د گونجان، هەروەسان لیستا هەدەپێ چەند بەربژێرێن چەپرەوێن ترك و پێكهاتەیێن دی یێن تركیا ب خوەڤەدگریت و چەند كەسێن نە كورد ب دەنگێن كوردان برنە د پەرلەمانیدا بێی كو هیڤییەك هەبیت ئەڤ كەسە خەمەكێ ژ بەرژەوەندییا كوردان بخون، هەروەسان باوەرناهێتەكرن هەدەپە ل ژێر هەیمەنەتا (پ ك ك)ێ دەركەڤیت و بكاریت سەربەخوە وەك بەرژەوەندییا دەنگدەرێن خوە سیاسەتێ بكەت.

 

© 2017 Hawler