شوبات 27, 2020

3 رۆژی تر دەرئەنجامی هەڵبژاردنــــــــــەکانی تورکیا یەكلایی دەبێتەوە

تەنیا 3 رۆژی ماوە توركیا بچێتە ناو هەڵبژاردنێكی چارەنووسساز، كە زۆرێك پێیانوایە ئەم هەڵبژاردنە بۆ رەجەب تەییب ئەردۆغان گرنگی زۆری هەیە، چونكە ئەگەر بیباتەوە دەبێتە پیاوی یەكەمی وڵات و ئەگەریش بیدۆڕێنێت، دوای 15 ساڵ بۆ یەكەمجار ئۆپۆزسیۆنی توركیا دەچێتە دەسەڵات.

هەڵبژاردنی 24ی حوزەیران 2 هەڵبژاردن دەبێت، یەكێكیان بۆ پەرلەمانە و ئەوەی دووەمیش بۆ سەرۆكایەتییە. بەڵام هەردوكیان تەواوكەری یەكترین، واتە ئەوەی دەبێتە سەرۆك كۆمار پێویستە پارتەكەی بە هەمان شێوە لە پەرلەمان زۆرینە بێت، گەر بە پێچەوانەوە بوو، سەرۆك دەسەڵاتێكی رەهای نابێت.

هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی
لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیدا لە توركیا، 6 كەسایەتی سیاسی خۆیان بۆ ئەو پۆستە كاندید كردوە، كە ئەمانەن:
1. رەجەب تەییب ئەردۆغان كاندیدی پارتی داد و گەشەپێدان.
2. موحەرەم ئینجە كاندید پارتی گەلی كۆماری جەهەپە.
3. سەلاحەدین دەمیرتاش كاندیدی پارتی دیموكراتی گەلان هەدەپە.
4. مەرال ئاكشەنەر كاندیدی پارتی باش.
5. دۆغو پەرەنچیك كاندیدی پارتی وەتەن.
6. تەمەل كەرەمەلائۆغلو كاندیدی پارتی سەعادەت.
لە هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی توركیادا، پێویستە كاندیدی براوە لە گەڕی یەكەمدا 50+1 بە دەست بهێنێت، بەڵام ئەگەر لە گەڕی یەكەم هیچ كاندیدێك نەیتوانی دەنگەكانی بگاتە ئەو رێژەیە، ئەوكات هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی دەكەوێتە گەڕی دووەم.
بۆ گەڕی دووەمیش 2 كاندید دەكەونە فاینال كە زۆرترین دەنگیان هێنابێت، پێشبینی دەكرێت رەجەب تەییب ئەردۆغان و موحەرەم ئینجە بێت. بەڵام لە گەڕی دووەمدا كێ زۆرترینی هێنا ئەو دەبێتە سەرۆك كۆماری توركیا.
هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی توركیا لە 24ی ئەم مانگەدا بەڕێوە دەچێت، بەڵام ئەگەر لە گەڕی یەكەمدا هیچ كاندیدێك نەیتوانی ئەو رێژە دەنگە بە دەست بهێنێت، ئەوكات لە 8ی تەمووز واتە 2 هەفتە دوای هەڵبژاردن، هەڵبژاردنی گەڕی دووەمی سەرۆكایەتی دەست پێدەكات. ئەم هەڵبژاردنەش بە یەكێك لە هەڵبژاردنە هەرە گرنگەكان دادەنرێت، چونكە دوای ئەوەی سیستەمی توركیا لە پەرلەمانییەوە بوە سەرۆكایەتی، ئیدی دەسەڵاتەكانی سەرۆك زیاد كرا و، وەكو پیاوی یەكەمی وڵات پێناسە كراوە لە دەستووردا.

هاوپەیمانی پارتەكان لە هەڵبژاردنی پەرلەمانیدا
هەڵبژاردنی پەرلەمانی لە توركیا هەمان رۆژ لەگەڵ هەڵبژاردنی سەرۆكایەتیدا ئەنجام دەدرێت كە 24ی ئەم مانگەیە، بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانیش پارتە سیاسییەكان جیا لە هەڵبژاردنەكانی تر، ئەمجارەیان چوونەتە ناو هاوپەیمانییەوە. ئەم هاوپەیمانییەتەش بۆ رێگەخۆشكردن بوو بۆ پارتە بچووكەكانی توركیا تا بەربەستی هەڵبژاردن بشكێنن و بتوانن وەكو پارت بچنە پەرلەمانەوە.
لە توركیا ئەگەر پارتێك نەتوانێت 10%ی دەنگەكان بە دەست بهێنێت، ناتوانێت وەكو پارت بچێتە پەرلەمانەوە و دەخرێتە دەرەوەی پەرلەمانەوە. بەڵام بە هۆی ئەوەی پارتی بزوتنەوەی ناسیۆنالیستی مەهەپە، دووچاری شكستێكی گەورەی ناوەخۆیی بوەوە و بە گوێرەی ئەو راپرسییانەی ئەنجام دەدرێت نیوەی دەنگەكانی لە دەستداوە، ئاكپارتی پڕۆژە یاسایەكی بردە پەرلەمان و بە گوێرەی ئەو پڕۆژە یاسایەش، هەر پارتێك لەگەڵ پارتێكی تردا بچێتە ناو هاوپەیمانییەوە، ئەگەر یەكێكیان بەربەستی هەڵبژاردن بشكێنێت، وەكو ئەوە وایە پارتەكەی تریش شكاندویەتی.
بۆ نموونە ئەگەر ئاكپارتی 40%ی دەنگەكانی هێنا و مەهەپەش 5%، لێرەدا دەبێت مەهەپە بخرێتە دەرەوەی پەرلەمانەوە، بەڵام بە هۆی ئەوەی لەگەڵ ئاكپارتیدا چوەتە ناو هاوپەیمانییەوە، بۆیە ئەویش وەكو ئەوە وایە بەربەستی شكاندبێت و وەكو پارت دەچێتە پەرلەمانەوە.
بۆیە (هاوپەیمانی كۆماری) لە نێوان (ئاكپارتی و مەهەپە)ـدا دروست بوو و، (هاوپەیمانی میللەت)ـیش لە نێوان (جەهەپە، پارتی باش، پارتی سەعادەت، پارتی دیموكرات) دروست بوە. پارتی سەعادەت و پارتی دیموكرات لە ماوەی 15 ساڵی رابردوودا، هیچ هەڵبژاردنێك نەیانتوانیوە بەربەستی هەڵبژاردن بشكێنن، بەڵام بە هۆی ئەوەی لەگەڵ جەهەپەدا چوونەتە ناو هاوپەیمانییەوە، بۆیە ئەوانیش وەكو پارت شانسیان بەرزە تا بچنە پەرلەمانەوە.

هەدەپە قەدەری هەمووان
دیاری دەكات
هیچ پارتێكی سیاسی ئامادە نەبوو لەگەڵ هەدەپەدا بچێتە ناو هاوپەیمانییەوە، هەدەپەش وای لێكداوەتەوە كە پارتە سیاسییەكانی توركیا كودەتایەكی سپی بەسەر هەدەپە دەكەن و دەیانەوێت هەدەپە بەربەستی هەڵبژاردن نەشكێنێت.
ئەگەر بێت و هەدەپە نەتوانێت 10%ی دەنگەكان بە دەست بهێنێت، بۆ نموونە 9%ی دەنگەكانی هێنا، ئەوكات 70 بۆ 80 كورسی پەرلەمانی هەدەپە بۆ ئاكپارتی دەچێت، چونكە بە گوێرەی سیستەمی هەڵبژاردنی توركیا، ئەگەر پارتێك نەیتوانی بەربەست بشكێنێت، دەنگەكانی بۆ ئەو پارتە دەچێت كە زۆرترینە، لێرەدا ئاكپارتی زۆرترینە و دەنگی هەدەپە بۆ ئەو دەچێت. ئەوە بۆیە ئەردۆغان لە هەموو متینگەكاندا دەڵێت دەنگ بە هەدەپە مەدەن تا نەتوانێت بەربەست بشكێنێت، چونكە نەچوونی هەدەپە بۆ پەرلەمان سەركەوتنێكی گەورەیە بۆ ئاكپارتی.
ئەگەر بێت و هەدەپە بەربەستی هەڵبژاردن نەشكێنێت، ئاكپارتی لەناو پەرلەمان دەبێتە زۆرینە، بەڵام ئەگەر شكاندی ئەوكات لەناو پەرلەمان ئاكپارتی زۆرینە لە دەست دەدات. ئەگەر زۆرینەش لە دەست بدات و ئۆپۆزسیۆن ببێتە زۆرینە، ئەوكات سەرۆك كۆمار بۆ ئاكپارتیش بێت، واتە ئەردۆغان لە گەڕی دووەمدا هەڵبژاردنی سەرۆكایەتی بشباتەوە، دەسەڵاتی رەهای نابێت، چونكە لەناو پەرلەمان ئۆپۆزسیۆن كە زۆرینەیە رێگەی لێ دەگرێت و بڕیارەكانی رەتدەكاتەوە.
بۆیە جەهەپە بە هیچ شێوەیەك نایەوێت هەدەپە بكەوێتە دەرەوەی پەرلەمانەوە، بەڵكو لە چەندین شوێن داوای لە لایەنگرانی كردوە دەنگ بە هەدەپە بدەن تا ترسی شكاندنی بەربەستی هەڵبژاردنی نەبێت. ئەگەریش زۆرە هەدەپە بتوانێت 11%ی دەنگەكان بە دەست بهێنێت.

رێژەی دەنگدەر لە هەڵبژاردندا
توركیا جیا لە هەر وڵاتێكی تر، دەنگدەرەكانی بە گڕو تینەوە دەچنە سەر سندوقی دەنگدان. لە زۆربەی هەڵبژاردنەكاندا رێژەی بەشداری دەنگدان لە 80% كەمتر نەبوە.
بۆ ئەم هەڵبژاردنە نزیكەی 56 ملیۆن دەنگدەر بۆیان هەیە دەنگ بدەن، ئەگەر بە گوێرەی هەڵبژاردنەكانی پێشووتری توركیا بێت، لەو رێژەیە 49 ملیۆن دەنگدەر دەچنە سەر سندوقی دەنگدان، بەڵام ئیستەنبۆڵ كە ژمارەی دانیشتوانەكەی 16 ملیۆنە رێژەی بەشداری دەنگدانی لە هەموو شارەكانی تری توركیا زیاترە كە 1 لەسەر 5ی تەواوی دەنگدەرانی توركیا پێكدەهێنێت و 97 كورسی پەرلەمانی هەیە لە كۆی 600 كورسی پەرلەمانی توركیا.
دەنگدەری باكوور كە بەردەوام قەدەری توركیای یەكلایی كردوەتەوە لە هەڵبژاردنەكاندا، نزیكەی 100 كورسی پەرلەمانی پێكدەهێنێت، ئەگەر باكوورییەكان دەنگ بە هەدەپە بدەن و ئاكپارتی سزا بدەن، بە تایبەت كوردە موحافیزكارەكان، ئەوكات هەدەپە كێشەی بەربەستی نابێت، بەڵام ئەگەر دەنگ بە ئاكپارتی بدەن وەكو هەڵبژاردنی 1_11_2015، ئەوكات ئاكپارتی سوودێكی زۆر لە باكوور دەبینێت و بە دەنگی ئەوان دەبێتە زۆرینە.

ئەو هۆكارانەی كە ئەگەر هەیە باكوورییەكان دەنگ بە ئاكپارتی نەدەنەوە
ئاكپارتی لە زۆربەی هەڵبژاردنەكاندا پشتی بە دەنگی باكوور بەستوە تا لە پەرلەمان ببێتە زۆرینە، بۆ نموونە لە هەڵبژاردنی 7ی حوزەیران باكوور دەنگی بە هەدەپەدا، بۆیە ئاكپارتی زۆرینەی لەناو پەرلەمان لە دەستدا، بەڵام لە ریفراندۆم بۆ هەمواركردنەوەی دەستوور، باكوور زۆرینەیان دەنگیان بە بەڵێدا بۆیە سیستەمی توركیا بوە سەرۆكایەتی.
شڕۆڤەكاران پێیانوایە ئەمجارەیان باكوورییەكان دەنگ بە ئاكپارتی نادەنەوە، چونكە بۆیان دەركەوتوە ئاكپارتی هەنگاوی جیدی نەهاویشتوە بۆ چارەسەركردنی كێشەی كورد. ئەمانەی خوارەوە هۆكاری جیدین كە ئەگەر هەیە باكوورریەكان دەنگ بە ئاكپارتی نەدەنەوە:
1. دژایەتیكردنی رەجەب تەییب ئەردۆغان بۆ ریفراندۆم بۆ سەربەخۆیی هەرێمی كوردستان. زۆربەی چاودێران پێیانوایە باكوورییەكان لە توڕەیی و دژایەتییەی ئەردۆغان نیگەرانن كە لەسەرەوبەندی ریفراندۆمدا دژی باشوور ئەنجامی داوە.
2. ئۆپەراسیۆنی عەفرین هۆكارێكی ترە كە باكوورییەكانی لە ئەردۆغان توڕە كردوە. ئەوان پێیانوایە عەفرین شارێكی كوردییە و ئەردۆغان داگیری كردوە.
3. هاوپەیمانی ئاكپارتی لەگەڵ مەهەپەدا، دەرگەی چارەسەركردنی كێشەی كوردی بە تەواوی داخست، چونكە مەهەپە پارتێكی نەتەوەپەرست و نەژادپەرستە، بەردەوام سووكایەتی بە كورد دەكات و یەكێكیش بوە لەو پارتانەی بە ئاشكرا دژایەتی چارەسەركردنی كێشەی كوردی كردوە لە توركیا و عێڕاق و سووریا و ئێران.

تایمز:
دەیان هەزار دەنگدەری هەدەپە لە دەنگدان بێبەش دەكرێن
رۆژنامەی (فینانشیال تایمز)، لە راپۆرتێكد لەبارەی هەڵبژاردنی 24ی حوزەیران لە توركیا، ئاشكرای دەكات لە 19 ناوچە سندوقی هەڵبژاردن دەگوازرێتەوە بۆ شوێنێكی تر، بەمەش زیانی گەورە بەر هەدەپە دەكەوێت و، ئەردۆغان تاوانبارە بە رێگگرتن لەوەی هەدەپە نەتوانێت بەربەستی هەڵبژاردن بشكێنێت.
بە بڕیاری كۆمیسیۆنی باڵای هەڵبژاردنەكانی توركیا، لە 19 ناوچەی باكوور سندوقی دەنگدان دەگوازرێتەوە، كە 200 هەزار دەنگدەر دەبێت، واتە دەبێت ئەو دەنگدەرانە بە دەیان كیلۆمەتر ببڕن و بچن لەو شوێنە دەنگ بدەن كە بۆیان دیاری كراوە و زۆربەی دەنگدەرەكانیش سەر بە هەدەپە.
ئافرەتێك لە باكوور كە نەیویستوە ناوی ئاشكرا بكرێت بۆ رۆژنامەی ناوبراو ئاشكرای دەكات، بە هۆی ئەوەی ئەو دەنگدەرانە دەنگدەری هەدەپەن بۆیە سندوقی دەنگدانیان گواستوەتەوە بۆ شوێنێكی دوور تا نەتوانن بچن بۆ دەنگدان.
پێشتر رەجەب تەییب ئەردۆغان گوتبووی "هەدەپە نەتوانێت بەربەستی هەڵبژاردن بشكێنێت بۆ ئێمە زۆر باشە و دەچینە خاڵێكی تری سەركەوتن"
لە بەرامبەردا محەممەد شەریف جامچی بەرپرسی هەدەپە لە ئامەد بۆ (فینانشیال تایمز) دەڵێت: "ئێمە نەك 10%ی دەنگەكان، بەڵكو پێویستە 15% بهێنین و بڕواشمان بەوە هەیە ئەو رێژە دەنگە بهێنین".
ئەو باسی لەوەش كرد، كە رۆژی دەنگدان ئەو دەنگدەرانەی سندوقی دەنگدانیان گواستراوەتەوە بۆ شوێنێكی دوور، پێویستە سەیارەی تایبەتیان بۆ ئامادە بكرێت، چونكە هیچ دەنگدەرێك ناتوانێت بە پارەی خۆی بچێتە دەنگدان و بنكەی دەنگدان دەیان كیلۆمەتر دوور خراوەتەوە.
ئاكپارتی بە هەموو شێوەیەك هەوڵدەدات تا هەدەپە نەتوانێت بەربەستی هەڵبژاردن بشكێنێت كە 10%، چونكە ئەگەر بەربەست نەشكێنێت 70 بۆ 80 كورسی هەدەپە بۆ ئاكپارتی دەچێت، ئەمەش بە گوێرەی سیستەمی هەڵبژاردنی توركیا.

© 2017 Hawler