ئەیلول 20, 2019

(١)
عیراق وەک دەوڵەت پڕۆژەیەکی بێ دایک و باوک و بێ شوناسە. مەسەلەی لەدایکبوونی عیراق یەکێکە لەو پرسانەی دەکرێت لەهەموو ڕەهەندەکانی سیاسی، سۆسیۆلۆژی و جیۆستڕاتیژی، ئاینی و مەزهەبی لێی بکۆڵرێتەوە. عیراق زیاتر چوارچێوەیەکە کۆلۆنیالە گەورەکانی دونیا بۆ کۆمەڵێک مەبەست و بەرژەوەندی دایانڕشتووە. داڕشتن واتە چۆن ئەو هەموو پارچە جیاواز و جوگرافیا جیاواز و نەتەوە و مەزهەب و بیرکردنەوە سیاسییە جیاوازە بەناوی دەوڵەت و پڕۆژەی دەوڵەتەوە بەیەکتر ببەستیتەوە. یەکێک لە قەیرانە هەرە قوڵەکانی عیراق مەسەلەی دروستکردن و بەرهەمهێنانی شوناسە. دەکرێت بڵێین عیراق لەتەمەنی سیاسیی خۆیدا بەهەموو هەوڵ و تواناکانی و بەهەموو فۆڕم و سیستمە سیاسییەکانییەوە نەیتوانیوە شوناس سیاسی و مەسەلەی هاوڵاتی بوون بەرهەمبێنێت.
هاوڵاتی بەمانای ئەوەی هەموو ئەندامانی ناو دەوڵەتی عیراق بەر لەوەی شوناسە لۆکاڵی و ئیتنیکی و مەزهەبی و ئاینییەکەی خۆی بەرزبکاتەوە هەست بە عیراقیبوون و هەست بە دەوڵەتبوون بکات. دیارە عیراق وەک خانەیەکی بایەلۆژی زۆر لەوە لاوازتر و مردووترە ئەم پڕۆسەیە بەرهەمبێنێت. پڕۆسەی مردنی عیراق لەوەدایە کە تەنها هاوڵاتی تاک ڕەهەند و هاوڵاتی باڵا بەرهەمدێنێت بەسەر ئەوانی تردا! سەروەرکردنی هاوڵاتی سوننی بەسەر شیعە و کورددا لەسەردەمی بەعسدا.باڵاکردنی هاوڵاتی شیعە بەسەر سوننە و کورددا لەسەردەمی دەسەڵات و دونیای شیعەکاندا.
دەسەڵاتی سیاسی لە عیراقدا جا هەرکەسێک خاوەنی بووبێت و لەلایەن هەرکەسێکەوە بەرهەمهاتبێت بەها سیاسییەکانی کوشتووە و بەهای مەزهەبی و نەتەوەیی لە شوێنداناوە. هەر لە بەهای نیشتیمانێکی هاوبەش و گشتی بۆ هەموان تا دەگاتە بەهای هاوڵاتی یەکسان و ئازاد و خاوەن ماف و وەک یەک و ئاڵوگۆڕی ئاشتیانەی دەسەڵات و بەهای فرەیی و پلوڕاڵیزم و بەهای بەدامەزراوەییکردنی ژیانی سیاسی و کۆمەڵایەتی گڕووپەکانی نێو عیراق و بەهای ژیانکردن و تۆڵیرانس و هەڵکردن لەگەڵ ئەوانیتردا. سیستمی دووبارە دابەشکردنەوەی بەهاکان لە عیراقدا لە قەیرانێکی گەورەدایە و عیراق وەک یەکە و خانەیەکی بایەلۆژی هەموو توانا و هێماکانی زیندووبوونەوەی لەدەستداوە و مردووە.

(٢)
کورد وەک پێکهاتەیەکی جیاواز
بەپێی دەستوری هەمیشەیی عیراق زمانی (کوردی و عەرەبی) دوو زمانی فەرمین لە عیراقدا و دەکرێت لە دەزگای قانوندانان، حکومەت، دەسەڵاتی دادوەری، ڕاگەیاندن و پەروەردە .. هتد هەردووزمانەکە بەکاربهێنرێت.
زۆر ئاساییە کوردێک لە پەرلەمانی عیراق زمانی عەرەبی نەزانێت! یا بەزمانی کوردی قسەبکات و دەبێت وەرگێڕی بۆ دابینبکرێت. یەکێک لە کێشەکانی عیراق نەبوونی شوناس و بەرهەم نەهێنانی شوناسە! شوناس بەو مانایەی تا ئێستا ئەو گڕوپە جیاوازانەی کە لەعیراقدا دەژین نەتوانراوە هاوبەشی گشتی و هەستی گشتی و یادەوەری گشتییان لەنێواندا دروستبکرێت و لە پڕۆژەیەکدا هەموو کۆبکرێنەوە و خاڵی هاوبەشی سیاسی و کۆمەڵاتیان بۆ دابڕێژێتەوە. تا ئێستا کورد و عەرەب و شیعە و سوننە و پێکهاتەکانی تر خاوەن بونیادی کۆمەڵایەتی و سیاسی و مەزهەبی جیاوازن و هیچ کەناڵ و زمانێکی هاوبەش نییە بەیەکەوەیان ببەستێتەوە.
باشتر وایە ئەندام پەرلەمانەکانی کورد لە پەرلەمانی بەغدا بە کوردی قسەبکەن و وەرگێڕییان بۆ دابینبکرێت. با بەغدا چیتر پانتاییەک نەبێت بۆ هاوبەشبوون و لێکنزیکبوونەوە دەکرێت پانتاییەک بێت بۆ دەرخستنی جیاوازییەکان. عیراق منداڵێکی بێ دایک و باوکە و هەرگیز ناتوانێت ببێت بە خاوەنی شوناسی ڕاستەقینەی سیاسی خۆی. عیراق لەدەرەوە چەندە هەوڵی خۆ قایمکردن و یەکپارچەیی و دابەشنەبوون بدات لەناوەوە ڕەگەزەکانی هەڵوەشاندنەوە و لێکترازان و شکستهێنانی زیاتر و فراوانتردەبن و وەک خانەیەکی مردوو دەردەکەوێت.

(٣)
عەبادی و حیکایەتی عیراقی یەکگرتوو
حەیدەر عەبادی سەرۆک وەزیرانی عیراق لەهەڵمەتی بانگەشەی هەڵبژاردن بۆ لیستەکەی سەردانی هەریەک لە پارێزگاکانی سلێمانی و هەولێری کرد. کشانی عەبادی بەرەو هەرێمی کوردستان کشانێکی سیمبوڵیی و ڕەمزییە! عەبادی ناتوانێت یەکەیەکی سەروو نەتەوەیی و مەزهەبی بێت! لەبنەڕەتدا هەر هێزێکی سیاسی لە عیراقدا نوێنەرایەتی گڕوپێک، مەزهەبێک، نەتەوەیەک، پێکهاتەیەک، چینێک، بونیادێکی تایبەتی سیاسی و کۆمەڵایەتی دەکات. ئەم دۆخە لە زانستە سیاسییەکاندا پێی دەوترێت Cleavage واتە پارچە پارچەبوون و دابەشبوونی گشت/کۆمەڵگە. عەبادی ناتوانێت ئەو هەموو پارچە و دابەشبوونە قوڵەی نێو دونیای عیراقی کۆبکاتەوە و دووبارە بەیەکیان بلکێنێتەوە.
مەبەستی هاتنی عەبادی بۆ هەرێمی کوردستان زیاتر پەیام و سیگناڵی سیاسییە بۆ هێزەکانی تر و گڕووپەکانی تر. سەردانەکە زیاتر لە پڕۆسەی دروستکردنی پاڵەوان و پیشەسازی پاڵەوانبازی و دونیایەکی دۆنکیشۆتییانە دەچێت. پڕۆسەیەک کە عەبادی واپیشانبدات هەولێر و بەغدا بەیەک دەبەستێتەوە و دەیانکات بەیەک پڕۆژەی سیاسی و ناهێڵێت وەک یەکەی جیاواز و دابڕاو لەیەکتر دەربکەون. لەڕاستیدا ئەم پەیامە ڕەهەندێکی دۆنکیشۆتیانەی هەیە و عیراق و هەرێمی کوردستان ناتوانرێت بەیەک پڕۆژەی سیاسی بەڕێوەببرێت و بەیەکەوە ببەسترێتەوە. ڕاستە هەولێر و بەغدا لەناو یەک یەکەی سیاسیین بەڵام لەڕووی جوگرافیا و بونیادی سیاسی و جوگرافیای مەزهەبی و ئیتنیکی لەیەکتر دوورن و هیچ بەهایەکی سیاسی بەیەکەوەیان گرێنادات. ئەوەی بەیەکەوەیان گرێدەدات هێزەکانی دەرەوەی خۆیان و پڕۆژە سیاسییەکانی دەرەوەی خۆیانن. عەبادی دەیەوێت ڕووداوی سیاسی دروست کات تا لەڕێگەیەوە تەمەنی سیاسی خۆی پێ درێژبکاتەوە یا واپیشانی بدات کە عیراق چەندە یەکەیەکی ئاڵۆز و بێسەروبەربێت دەتونێت بژیت و هێشتا نەمردووە!

© 2017 Hawler