کانونی یەکەم 07, 2019

تیرۆر و شەڕی مەزهەبی نزیکەی نیو ملیۆن عێراقی دەکاتە قوربانی

لەدوای ساڵی 2003 ەوە لەگەڵ ئەو پاشاگەردانییەی ڕووبەڕووی عێراق و عێراقییەکان بوویەوە تیرۆر و شەڕی مەزهەبیش بەرۆکی عێراقی گرتووە و بەپێی ئامارەکانی ڕێكخراوی (هیومان ڕایتس وۆچ) لە ماوەی ئەو پازدە ساڵەدا نزیکەی نیو ملیۆن هاوڵاتی بوونەتە قوربانی. چاودێرانیش هۆشداری دەدەن لە تەشەنەکردنی زیاتری شەڕی مەزهەبی و بەردەوامی تیرۆر.

ئەگەر ڕووخانی ڕژێمی بەعس وەک لاچوونی بەڵای دیکتاتۆرییەت لەسەر هاوڵاتی عێراقی هەژمار بکرێت، بەڵام بەجێهێشتنی کورسی دەسەڵات لەلایەن بەعس و سەدام حسێنەوە نەبووە هۆکارێک بۆ کۆتاییهێنان بە کوشتن و تیرۆر و شەڕی مەزهەبی، بەڵکو بە پێچەوانەوە زیاتر و زیاتر بوو. بەپێی ئەو ئامارانەی کە ڕێكخراوی مافی مرۆڤی نێودەوڵەتی (هیومان رایتس وۆچ) بڵاوی کردوونەتەوە لە ساڵی 2003 بۆ ساڵی 2017 زیاتر لە 430 هەزار عێراقی بەهۆی كردەوەی تیرۆرستی و شەڕ و ململانێی مەزهەبی و تائیفییەكان گیانیان لەدەست داوە و كوژراون، یان بێ سەروشێونن. هەر بەپێی ئەو راپۆرتی ڕێکخراوە مرۆڤدۆستەکانی دیکە ئەم داتایانە ئاماری دروست نین و پێدەچێت ژمارەی قوربانیان لە عێراقدا زۆر لەوە زیاتر بێت کە لە ناوەندە فەرمییەکاندا تۆمار دەکرێن، بۆیە ئەو رێکخراوانە ژمارەی قوربانیان بە نیو ملیۆن دەخەمڵێنن.
هەر بەپێی ئەو ئامارانە لە سەردەمی حوكمڕانیی نووری ئەلمالیكیدا لە 2006 بۆ 2014 زۆرترین کەس لە عێراق كوژراون، كە ژمارەیان گەیشتۆتە 114 هەزار و 575 عیراقی. هاوکات هەر لە ئامارەکەشدا هاتووە کە لە ساڵی 2003 بۆ 2017 زیاتر لە 58 هەزار كەس بە بێ سەروشوێن تۆمار كراون، 271 هەزار كەسیش خراونەتە زیندانەكانەوە، لەنێویاندا 187 هەزار كەس هەیە بەبێ دادگایی کردن بەند کراون.
ئەوەی کە جێگەی مەترسییە ئەوەیە کە شەڕی تائیفی و مەزهەبی ڕەنگدانەوەی ڕاستەوخۆی هەیە لە زیادبوونی ژمارەی ئەو کەسانەی بوونەتە قوربانی و کوژراون، کە بەشی هەرە زۆری ئەم شەڕانەش ناڕاستەوخۆ و لە رێگەی کردەی تیرۆرکردنەوە ئەنجامدراون. هەر بەپێی ئەو ئامارانەی ڕێكخراوی (هیومان ڕایتس وۆچ)، 73 رێكخراو و گرووپی چەكداری میلیشیا لە عێراق هەیە، كە 117 هەزار چەكداریان هەیە و زۆرێک لەو میلیشیایانە ڕۆڵیان لە كوشتن و ڕفاندنی نەیارەکانیاندا هەبووە، بە تایبەت لەسەر ناسنامە و مەزهەب. هەمان ڕێکخراو لە ساڵی 2014دا هۆشداری ئەوەی داوە کە هێزه‌كانی‌ سه‌ر به‌حكومه‌تی عێراق ‌و میلیشیاكان پرۆسه‌ی‌ له‌سێداره‌دانی‌ به‌كۆمه‌ڵی‌ به‌ندكراوانی‌ سوننه‌یان له‌چه‌ند ناوچه‌یه‌كی‌ جیاجیای‌ عێراق ئه‌نجامداوه‌. بێگومان ئەم هۆشدارییەی رێکخراوەکە لەپای ئەوە دێت کە لە دوای 2003 ەوە جومگە سەرەکییەکانی دەسەڵات لە عێراق بەدەست شیعەوەیە و زۆرجاریش تۆمەتبار کراون کوشتنی بێ پاساوی سوننە مەزهەبەکان.
لە لایەکی دیکەوە بەپێی‌ ئامارێكی‌ تۆڕی‌ زانیاریی‌ ویكیلیكس، لە سەرەتای ساڵی‌ 2004 تا ساڵی‌ 2009 زیاتر لە 65 هەزار تەقینەوە لە عێراق تۆمار كراون، كە بەهۆیانەوە 109 هەزار كەس كوژراون و زیاتر لە 176 هەزار كەسیش بریندار بوونە، كە زۆربەی ئەو قوربانییانەش هاووڵاتیی‌ مەدەنی‌ بوونە.
بەپێی ڕای چاودێران، ململانێی تائیفی و هۆزگەرایی و تۆڵەسەندنەوەی مەزهەبی یەكێكە لە ئاڵۆزترین فایلەكانی عێراق بۆ قۆناغی دوای نەمانی داعش، بەتایبەتی لە بەغدای پایتەخت و ناوچەكانی دیکەی وەکو پارێزگەی دیالە و سەڵاحەدین و ناوچەكانی تری لە دەست داعش ئازاد كراوە، كە بێجكە لە ململانێی نێوان سوننە و شیعە كە بە هۆی داگیركردنی ناوچەكانی سوننە لەلایەن میلیشیا شیعەكانەوە ڕوویدا، تۆڵەسەندنەوەی هۆزەكانی دژ بە داعش و ئەوانەی پاڵپشتی داعش بوون تەنگژەیەكی تری عێراق دەبێت. بۆیە عێراق ئەگەرچی لە تەنگژەی دیکتاتۆرێکی وەکو سەدام حسێن و سیستمە تۆتالیتێرەکەی ڕزگاری بوو، بەڵام لە کوشتن و نەهامەتی و جەنگ ڕزگاری نەبوو و بۆیە بەپێی لیکدانەوەکانی ڕێكخراوی (هیومان ڕایتس وۆچ) عێراق بەرەو نەهامەتی زیاتر هەنگاو دەنێت

 

ئارام كۆشكی - سلێمانی
.  

© 2017 Hawler