کانونی یەکەم 07, 2019

کوشتنی دواڕۆژی عێراق بە بێدەنگی

شەپۆلی ناسەقامگیرییەکان ماوەی چەند ساڵێکە عێراقیان گرتۆتەوە، بەڵام لەو دوو مانگەی ڕابردوودا زیاتر سەرنجی جیهانیان بەلای خۆیاندا کێشکردوە و، بەشێک لەخۆپیشاندانەکان بەرەو توندوتیژی ڕۆیشتون و گرژییان لەناوچەکەدا دروستکردوە.

خۆپیشاندانەکان بەشێوەیەکی سەرەتایی دەربڕینی بێزارین لەخراپی باری ئابووری و، گەندەڵی دوورودرێژەوە دروستبوون و وە ئەو توڕەییەشبەخێرایی گوێزراونەتەوە بۆ دۆخی ئاژاوە و توندوتیژی.
لەسەرەتای مانگی ئۆکتۆبەرەوە بەسەدان هەزار خۆپیشاندەر لەعێراق هاتونەتە سەر شەقامەکان بۆ دەربڕینی کێشەکانیان کەبەشێکی زۆریان گەنجن و بێکارن، خۆپیشاندەران چەندین باڵەخانەی پارتە سیاسیەکانیان سوتاندوە و، هێزەکانی ئاسایش و گروپەکانی میلیشیا شیعەکانیش وەڵامی خۆپیشاندەرانیان بە گازی فرمێسک ڕێژ و هەروەها بە گوللەش داوەتەوە کەتا ئێستا نزیکەی (٤٠٠) کەس کوژراون و نزیکەی (١٥) هەزایش بریندار بوون، بەڵام ئاخۆی لەو بارە سەختەی عێراقدا جیهان چ کاردانەوەیەکی هەبوە،یان چەندە سەقامگیری ئەو وڵاتە بۆ جیهان گرنگە، یانبەشێوەیەکی دیکە ئایا کۆمەڵگەی نێودەوڵەتی چەندە لەتوانایدا هەیە ڕۆڵی خۆی بگێڕێت؟
لەدوای ڕووخانی ڕژێمی (سەدام حسێن) لەساڵی (٢٠٠٣) لەلایەن ئەمەریکاوە، حکومەتی عێراقی زۆر ناچالاک بوە و کەتۆتە نێو گێژاوو و گەندەڵیەکی قوڵەوە و، ئەگەرچی حکومەتە یەک لەدوای یەکەکانی عێراق و دەستەبژێری سیاسی بەرپرسیاریەتی سەرەکیان هەیە بەڵام ئایا چۆن عێراقێک بۆ خەڵکی عێراق و، هەروەها بۆ ئەمەریکاش جێی بایەخە، عێراقێکی سەقامگیر یان بەکێشە و گیروگرفت.
بێگومان بۆ خەڵکی عێراق وڵاتێکی سەقامگیری مایەی خۆشگوزەرانی دەبێ، وە هێشتا عێراق بایەخ و گرنگی هەیە لەستراتیژیەتی ئەمەریکاشدا هەیە چونکە ئەمەریکا وجودی سەربازی لەعێراقدا هەیە و، هەروەها بۆ پاشەکشێی ئێرانیش لەناوچەکەدا دەکرێ سەکۆیەکی باش بێ بەڵام لەدۆخی ناسەقامگیری ئێستای عێراقدائەمەریکا زۆر کاریگەر دەرنەکەوتوە بەتایبەتی لەسەرخستنی نەخشەی دواڕۆژی سەقامگیری بۆ عێراقدا لەدوای ڕووانی ڕژێمی پێشوەوە.
خۆپیشاندەران چیان دەوێ:
پێش هەموو شتێک خۆپیشاندەران شەڕ بۆ کۆتاییهێنان بەگەندەڵی دەکەن، نەک لادانی بەتەنها سەرۆکوەزیران، بەڵام چۆن ئەوە دێتەدی؟
عێراق لە ڕانکی نێودەولەتیدا لەڕووی شەفافیەتەوە لە (١٨٠) وڵاتی دنیا پلەی (١٦٨) هەمینی بەدەستهێناوە، واتە دوانزەهەمین ناشەفافترین وڵاتە لەسەر ئاستی جیهاندا، هەڵبەتە ئەوە ڕەنگدانەوەی کارنامەی ئەو حکومەتەی ئێستا نیە بەڵکو ڕیشەی بۆ چەندین دەیەی ڕابردوو دەگەڕێتەوە هەر لەسەردەمی (سەددام) ەوە و، حکومەتەکانی دوای ئازادی عێراق و تا ئێستا.
خەڵکی عێراق لەدوای شانزە ساڵ لەڕووخانی ڕژێم هێشتا بەدەستی کەموکورتی خزمەتگوزارییە سەرەتاییەکانەوە دەناڵێنن و، حکومەتەکانی پێشوو هەتا ئێستا نەیانتوانیوە دەرفەتی هەلی کارکردن بۆ گەنجان و، دەرچوانی زانکۆکان دابین بکەن، کێشە سێکتەرییەکان و قوڵبونەوەی گەندەڵی و، شەڕی دژی تیرۆر کاریگەری گەورەیان هەبوە لەسەر سستی شێوەی حوکمڕانی لەعێراق و گەیشتن بەو دۆخەی ئێستا، وە دەرهێنانیشی لەو بارودۆخەدا ئاسان نیە.
ڕاپۆرتە نێودەوڵەتیەکان لەدوای ڕاگەیاندنی دەستلەکارکێشانەوەی (عادل عەبدولمەهدی) لەپۆستی سەرۆکوەزیرانی عێراق ئاماژەیان بەوەداوە خۆپیشاندانەکانی ئێستا بەتەنها بەدەستلەکارکێشانەوەی سەرۆکوەزیران یان گۆڕینی کابینەیەکی وەزیران کۆتایی نایەت و جیهانێکی خەیاڵی دروستنابێ، چونکە چارەسەرکردنی ئەو ڕەوشەی ئێستای عێراق ئاسان نیە و دەستەبژێری سیاسی وڵاتەکە پێکەوە ڕۆڵ دەگێڕن و بەرژوەندییەکانیان دەپارێزن.
توێژی سەرەکی خۆپیشاندەران گەنجانی بێکارن وە بەگوێرەی بانکی نێودەوڵەتی ڕێژەی بێکاری لەعێراقدا (٩،٩%) یە، وە لەنێو توێژی گەنجاندا ئاستی بێکاری نزیکەی (٢٥%) ە و بەشێکی زۆری دانیشتوانی عێراق لەخوار هێڵی هەژارییەوەنکەتەنها لەتوانایاندایەڕۆژانە بە کەمتر لە (٢،٢ دۆلار) بژین، ئەوە لایەکی گەورەی خۆپیشاندانەکانی عێراقن.
فاکتەرەکانی ناسەقامگیری ئێستای عێراق زۆرن و ڕیشە داکوتراون، وە بۆ ئاگرتێبەردانی عێراق بەردەوامی کاریگەرییەکانی ئێرانیش لەسەر ئەو وڵاتە هاوڵاتیانی عێراقی زیاتر توڕەکردوە و، پاڵنەری ئەو دۆخەی ئێستابوە، دیارە ئێران ئامانجیەتی عێراق لەپاڵ خۆیدا بهێڵێتەوە و، لەگەڵ بەرژەوەندییەکانی ئێراندا بمێنێتەوە بەوەی کە دەست و توانا و ڕۆڵی هەبێ لەنێو دامەزراوەکانیدا و، هەروەها لەبڕیارداندا.
تاران لەڕابردوودا لەپەیڕەوکردنی سیاسەتی لەگەڵ عێراقدا سەرکەوتوو بوە، بەڵام بەشێکی زۆری عێراقیەکان لەو باوەڕەدان هەبوونی ئێران لەعێراقدا بۆتەهۆی خنکاندنی ئەو وڵاتە و، خۆپیشاندەرانیش داوای دەرکردنی ئێران لەعێراق دەکەن، بەڵام هەرچۆنێک بێ ئێران ڕەگی خۆی لەناوچەکەدا داکوتاوە و کاریگەری سیاسی و ئیداری لەناوچەکەدا هەیە.
حکومەتی عێراقی دەرەقەتی ناسەقامگیرییەکان نایەت، ئەگەرچی حکومەت پێشنیاری چەند گۆڕانکارییەکیشی کردبوو و پرۆگرامی چاکسازی و بڕینەوەی یارمەتیشی ڕاگەیاندبوو بەڵام ئەو بەڵێنانەش نەبونەهۆی دامرکاندنەوەی توڕەییەکان چونکە دەزانن حکومەت نەتوانایە لەڕیشەکێشکردنی ڕەگی هۆکارەکان کە ئەویش گەندەڵیە و هەرئەوەش بەربەستبوە لەسەر گەشەپێدانی ئابووری و، خۆشگوزەرانی لەوڵاتدا، لەپاڵ ئەو هۆکارانەشدا گروپێکی سیاسیش دەیانەوێ گۆڕینی ئەو حکومەتەی ئێستا بەبەرژوەندی ئەواندا بشکێتەوە و، هانی ناسەقامگیریەکان دەدەن.
لەڕاپۆرتەکاندا هاتوە، (عادل عەبدولمەهدی) بۆ خۆی داوای بەکارهێنانی توندوتیژی بۆ دامرکاندنەوەی خۆپیشاندانەکان نەکردوە بەڵکو ئەوە گروپە شیعیەکانن کە لەژێر کۆنتڕۆڵی حکومەتدانین و، بەهێزی گوللە و قناسەکانیان ڕووبەڕووی خۆپیشاندەران بونەتەوە، ئەوان بۆیە دژی خۆپیشاندەران توندوتیژی دەکەن چونکە دەیانەوێ شیعە لەدەسەڵاتدا بهێڵنەوە.
ئەگەر بەلای هەندێکەوە گۆڕینی حکومەتی ئێستا چارەسەربێ ئەوا بەپێچەوانەوە ئەو کارەش ئاسان نیە، چونکە شیعەکانیش لەناو خۆیاندا دوو بەشن بەتایبەتی ئەوانەی هاوپەیمانیەتیان کرد بۆ دروستبوونی ئەو حکومەتەی ئێستا، لەوانە باڵی (سەدر) بەڕواڵەت لەدژی دەستێوەردانەکانی ئێرانە و، باڵی (عامری) یش لەگەڵ ئێراندایە، بۆیە بەهۆی ئەو ناکۆکیانەوە ناتوانن هاوسەنگیەک بۆ کارنامەی عێراقی نوێ دابڕێژن، جا چ گۆڕینی حکومەت بێ یان هەنگاوەکانی دواتر.
بارودۆخی عێراق بەو ئاسانیە چارە ناکرێ و، وە ئەوەی خۆپیشاندەرانیش دەیانەوێ بەتەنیا لەخاڵیکدا کۆنەبۆتەوە چونکە ئەوان داوای دەرکردنی ئێران و ڕیشەکێشکردنی گەندەڵی دەکەن، بەڵام حکومەتی عێراقی لەڕابردوو هەتا ئێستا لەژێر کاریگەری ئێراندابوە و، ڕیشەی گەندەڵیش بەدرێژایی بیرکردنەوە لەعێراقدا هەبوە، وە ئەو داواکاریانەی کە خۆپیشاندەران پێشکەشیان کردوە بەزەحمەت جێبەجێدەکرێن، شارەزایان دەڵێن چارەسەرکردنی بارودۆخی عێراق ئاسان نیە و، پشودرێژی و بەرنامەی بەهێزی گەشەپێدانی ئابووری و، بەیاسا پەیڕەوکردنی یەکسانی لەنێوان چین و توێژەکان و هاوڵاتیاندا و، ڕێکخستنەوەی سەرلەبەری دامەزراوەکانی دەوێت.
جیهان لەئاستی ناسەقامگیرییەکانی عێراق بێدەنگ بوە:
لەدوای دروستبوونی توندتیژیەکان نەتەوەیەکگرتوەکانی هاتۆتە دەنگ و سەرکۆنەی توندوتیژیەکانی لەدژی خۆپیشاندەران کردوە، وە نەتەوە یەکگرتوەکان لەڕێگای نێردەی خۆیەوە عێراقی تاوانبارکردوە لەپێشلکردنی مافەکانی مرۆڤ و، وە پاشەکشێ کردن بەخۆپیشاندانەکان لەڕێگای هێزەوەی ڕەتکردۆتەوە و بەکارێکی ناڕەوای وەسفکردوە. وە ئەمنستی نێودەولەتیش بەهەمان شێوە داوای لەعێراق کرد گرتنی بەکۆمەڵ و، ڕاگرتنی ئینتەرنێت و، هەڕەشەکردن لەخۆپیشاندەران ڕابگرێ.
بەڵام بەشێوەیەکی گشتی وڵاتانی جیهان بەتایبەتی ئەوانەی کاریگەری و هاوپەیمانەتیان لەگەڵ عێراق هەیە دەبوایە وەڵامدانەوەی بەهێزتریان بۆ ئەو ڕووداوانە و بارودۆخی ئێستای عێراق هەبوایە، هەر لەپێشکەشکردنی یارمەتی بۆ هەستانەوە لەدوای شەڕی داعش و گۆڕانکاری ڕیشەیی و چاکسازی، وە هەمیش لەو بارودۆخەی ئێستای خۆپیشاندانەکاندا دەبوایە هەڵوێستیان لەئاستی پێشێلکارییەکانی مافی مرۆڤ توندتربوایە.
شیعەکانی عێراق کە نزیکن لەئێرانەوە و، ئایدۆلۆژیەتی حوکمڕانی ئێرانی زاڵە بەسەر عێراقدا نەدەبوایە بەبێ سەرکۆنەکردن لەو بارودۆخەی ئێستای عێراقدا سەلامەت بۆی دەرچن، دیارە لەدوای ڕووخانی ڕژێمی عێراقەوە شیعەکان دەسەڵاتداری عێراق بوون، هەر ئەوانیش بەرپرسیاریەتی گەورەی ئەو دۆخەیان لەئەستۆدایە.
ئەمەریکا تەنها لەشێوەی نیگەرانی هەڵوێستی لەسەر بارودۆخی عێراق نیشانداوە و داوای لەعێراق کردوە دانبەخۆیدا بگرێ، بەڵام ئەگەر ئەمەریکا بیەوێ وجودی خۆی و بەرژەوەندییەکانی لەوێدا بپارێزێ پێویستە کاردانەوەی گونجاوتری بۆ ئەو بارودۆخەی ئێستای عێراق هەبێ چونکە ئەمەریکا تاڕادەییەک بەرپرسیاریەتی لەدۆخی عێراق هەیە.
ئەگەر ئەمەریکا و هاوپەیمانەکانی خوازیاری ئەوەبن و بیانەوێ ببینن عێراق لەچوارچێوەی ستراتیژیەکانیاندا بمێنێتەوە دەبێ وەڵامدانەوەکانیان کاریگەرتربێت.
ئەو حکومەتەی ئێستای عێراق میراتێکی خراپی بۆ بەجێماوە لە گەندەڵی و شێوەی سیاسی ئاڵۆزی حوکمڕانی ڕابردووی دەسەڵاتەکانی عێراقی هەربۆیەشلەناڕێکی سیاسی و لەناسەقامگیریدایە. ئەگەرچی لەدەستپێکەوە حکومەتی ئێستای عێراق هەنگاوی ناوە بۆ باشترکردنی شێوەی حوکمڕانی بەڵام ئەو هەنگاوانەشزۆر کەم بوون لەو ژینگە نالەبارە سیاسیەدا، وە ڕەوشەکە ئاڵۆزتربوو بەهۆی سەرکوتکردنی خۆپیشاندەرانلەلایەن هێزە ئەمنیەکانەوە، ئەو ڕێگایە دواڕۆژێکی شاراوە دەداتە عێراق و شاڵاوکردنە بۆ سەر دیموکراسی لەبەرچاوی بێدەنگی سەرکردەکانی جیهاندا.
حکومەتی هەمەلایەنە لەعێراق ئەوەی سەلماندوە کە گروپە سیاسیەکان یان ئامادەی هەماهەنگی یەکتری نین یاخود لەتوانایاندا نیە بارودۆخی وڵاتەکە چاکبکەن، وە ئەو فاکتەرانە لەگەڵبێ هەڵوێستی ئەمەریکا و کۆمەڵگای نێودەولەتیشپێکەوە دەبنەهۆی لەناوبردنی دواڕۆژی عێراق بەبێدەنگی.
سەرچاوەکان: فێیەر ئۆڤسێرڤەر، ئیندیپێندێنت، ڕۆیتەرز

 

و/خالید ئه‌حمه‌د - هەولێر

© 2017 Hawler