تشرینی یەکەم 21, 2020

ئیستەنبۆڵ لە دەست بدات وەكو ئەوە وایە توركیای لە دەستدا بێت

ئیستەنبۆڵ وەكو گەورەترین شاری توركیا كە ژمارەی دانیشتوانەكەی 15 ملیۆنە، لە هەموو هەڵبژاردنێكدا قەدەری پارتە سیاسییەكانی دیاری كردوە، بەوەی هەر پارتێك شارەوانی ئەو شارەی بردبێتەوە، ئومێدی زۆری هەبوە تا بەرەو لوتكەی دەسەڵات بڕوات. بۆیە بۆ ئەم هەڵبژاردنەش ئاكپارتی و جەهەپە شەڕە گەورەكەیان بۆ بردنەوەی سەرۆكی شارەوانی ئەو شارەیە.

ئیستەنبۆڵ لە %20ی هەموو توركیا پێكدەهێنێت، هەروەها 1 لەسەر 5ی تەواوی دەنگدەری توركیا پێكدەهێنێت، بۆیە لە هەموو هەڵبژاردنێكدا تیشك دەخرێتە سەر ئەو شارە و بۆ هەڵبژاردنی پەرلەمانیش 98 كورسی پەرلەمانی هەیە.
پرسیارە جیدی و جەوهەرییەكە ئەوەیە، ئەگەر ئاكپارتی ئیستەنبۆڵ لە دەست بدات چی روو دەدات؟ ئایە توركیا قۆناغێكی تری سیاسی دەهێنێتە كایەوە؟ ئایە سەردەمی ئاكپارتی كۆتایی پێدێت؟
ماوەی 15 ساڵ دەبێت سەرۆكی شارەوانی ئیستەنبۆڵ لە دەست ئاكپارتییە، دروشمی ئاكپارتیش بۆ ئەو شارە "ئێمە لەگەڵ ئیستەنبۆڵ ئاوێتە بووینە و عاشقی یەكترین"، هەروەها دەیان پڕۆژەی خزمەتگوزارییان پێشكەشی ئەو شارە كردوە، كە دیارترین سێیەم گەورەترین پردی نێوان ئاسیا و ئەوروپایە لە ئیستەنبۆڵ، هەروەها هێڵی ئاسنینی مەرمەڕای، كە لەژێر دەریاوە بەری ئاسیا و ئەوروپای لە ئیستەنبۆڵ بە یەكتری بەستەوە، كە خەونێكی گەورەی عوسمانییەكان بوو. هەروەها گەورەترین فڕۆكەخانەشی لێ دروست كرد كە گوژمەی پڕۆژەكە 30 ملیار دۆلار بوو.
بەڵام لەگەڵ ئەوەشدا دەزگاكانی راپرسی پێمان دەڵێن كاندیدی جەهەپە بە ناوی ئەكرەم ئیمامئۆغلو، لە پێش كاندیدی ئاكپارتی بیناڵی یڵدرمەوەیە، تەنانەت لە ئەنكەراش بە هەمان شێوە جەهەپە بە پێش ئاكپارتی كەوتوە.
ئەگەر بێت و ئاكپارتی سەرۆكی شارەوانی ئیستەنبۆڵ لە دەست بدات، شارەكانی تر بۆ ئەو پارتە
گرنگی نییە، چونكە قەڵای ئاكپارتی ئیستەنبۆڵە، ئەگەر ئەو قەڵایە رووخا، ئیدی پایەكانی ئاكپارتی لەناو سیستەمی سیاسی توركیادا دەڕوخێت و پارتەكەش بەرەو توانەوە دەچێت.
لە هەڵبژاردنی پەرلەمانی 24ی حوزەیراندا، دەنگەكانی ئاكپارتی و مەهەپە كەهاوپەیمان بوون نەگەیشتە 50+1 و 49%یان هێنا، بەڵام پارتە ئۆپۆزسیۆنەكانی وەكو جەهەپە و هەدەپە و پارتی باش توانیان 51% بە دەست بهێنن، بۆیە رەجەب تەییب ئەردۆغان ریفۆرمێكی گەورەی لەناو سەركردایەتی پارتدا كرد و، داوای لە سەركردایەتی كرد زیاتر لە ئیستەنبۆڵ نزیك ببنەوە و كاری زیاتر بۆ خەڵك بكەن.
ئەگەر بێت و ئاكپارتی سەرۆكی شارەوانی ئیستەنبۆڵی لە دەستدا، ئەوكات 2 رێگە لە بەردەم ئاكپارتیدا دەمێنێتەوە:
1. ئەگەر بێت و مەهەپە بە هۆی ئەو شكستەیەوە لە هاوپەیمانی لەگەڵ ئاكپارتی بكشێتەوە، واتە لە پەرلەمان هاوپەیمانی هەڵبوەشێنێتەوە، ئەوكات ئاكپارتی لەناو پەرلەمان زۆرینە لە دەست دەدات و، پۆستی سەرۆكی كۆماریش بەهای زۆر نامێنێت، چونكە ئەگەر بیەوێت هەر بڕیارنامەیەك دەربكات، پیوێستی بە 50+1ی دەنگی پەرلەمانتارانە و بۆ خۆشی بە تەنیا ئەو رێژە دەنگەی نییە لەناو پەرلەمان. بۆیە ئەگەر زۆرە توركیا بچێتە ناو هەڵبژاردنی پێشوەختەوە، چونكە ئەردۆغان سەرۆك كۆمارێكی ناوێت كە نەتوانێت بڕیارنامە دەربكات.
2.    ئەگەر مەهەپە لە هاوپەیمانی نەكشێتەوە، توركیا ناچێتە ناو هەڵبژاردنی پێشوەختەوە، بەڵام بارودۆخی سیاسی زۆر گۆڕانی بەسەردا دێت، چونكە شارەوانی ئیستەنبۆڵ بە ملیار لیرەی توركی بودجەكەیەتی و ئەو پارەیەش دەكەوێتە دەست ئۆپۆزسیۆن، ئەگەر لە ماوەی 5 ساڵدا ئۆپۆزسیۆن بەو پارەیە خزمەت بكات، ئەوكات لە هەڵبژادنی پەرلەمانی 2023 ئەگەر زۆرە سەرۆك كۆماریش ببەنەوە.
رۆڵی هەدەپە چییە لە ئیستەنبۆڵ؟
پارتی دیموكراتی گەلان هەدەپە، لە ئیستەنبۆڵ خاوەنی ملیۆنێك و 200 هەزار دەنگدەرە، واتە 10%ی دەنگەكانی ئیستەنبۆڵی هەیە، ئەو پارتەش بڕیاریداوە بۆ سەرۆكی شارەوانی هیچ كاندیدێكی نەبێت و پشتگیری لە ئەكرەم ئیمامئۆغلو كاندیدی جەهەپە دەكات.
ئەحمەد تورك كاندیدی هەدەپە بۆ سەرۆكی شارەوانی مێردین، لە دیمانەیەكدا ئاشكرای كرد، ئەگەر جەهەپە لە ئیستەنبۆڵ و ئەنكەرا بیباتەوە، با بزانێت بە دەنگی هەدەپەیە دەیباتەوە، چونكە قەدەری سەرۆكی شارەوانی ئیستەنبۆڵ و ئەنكەرا و ئەدەنا و مێرسین هەدەپە دیاری دەكات. واتە دەنگدەری هەدەپە كاریگەری زۆر گەورەی لەسەر هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی ئیستەنبۆڵ و ئەنكەرا و ئەدەنا دەبێت.
بەڵام بەشێكی زۆری دەنگدەری هەدەپە لە ئیستەنبۆڵ موحافیزكارن، بۆیە ئاكپارتی چاوی بڕیوەتە دەنگی ئەو دەنگدەرانە و دەیەوێت پێیان بڵێت دەنگدان بە جەهەپە، دەنگدانە بە كوفر و سیكۆلاریزم، بۆیە ئەگەر ئەو هەدەپەییانە دەنگ بە كاندیدی ئاكپارتی بدەن، هاوكێشیەی ئەنجامی هەڵبژاردن دەگۆڕێت. واتە دەنگدەری هەدەپە لە ئیستەنبۆڵ بەلای كام كاندیددا بڕوات، ئەو كاندیدە شانسی بردنەوەی زیاتر دەبێت لەوی تر.

ترسی ساختەكاری لەم هەڵبژاردنەدا
جەهەپە ترسی هەیە ئاكپارتی لەم هەڵبژاردنەدا ساختەكاری بكات، چونكە پێشتریش ئەزموونێكی تاڵی لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكاندا لەگەڵ ئاكپارتیدا هەیە.
لە هەڵبژاردنی شارەوانییەكانی ساڵی 2014، لە ئەنكەرا كێبڕكێیەكی سەخت لە نێوان كاندیدی ئاكپارتی و جەهەپەدا رویدا. مەنسوور یاڤاش كە ئێستا كاندیدی جەهەپەیە بۆ سەرۆكی شارەوانی ئەنكەرا، لە 2014ش بە هەمان شێوە كاندیدی جەهەپە بوو بۆ سەرۆكی شارەوانی ئەنكەرا، ئەوكاتیش مەلیح گۆكچەك كاندیدی ئاكپارتی بوو بۆ سەرۆكی شارەوانی ئەنكەرا.
لە كاتی جیاكردنەوەی دەنگەكاندا، مەنسوور یاڤاش دەنگەكانی زیاتر بوو و لە ئاكپارتی بردەوە، بەڵام ئاكپارتی داوای یاسایی تۆمار كرد و داوای كرد دووبارە دەنگەكان بژمێردرێنەوە، ئەنجام كاندیدی ئاكپارتی مەلیح گۆكچەك 44.9%ی بە دەست هێنا، مەنسوور یاڤاشیش 43.8%ی دەنگەكانی بە دەست هێنا، واتە ئاكپارتی بە 32 هەزار و 187 دەنگ بە پێش جەهەپە كەوت.
لەوكاتەوە جەهەپە دەڵێت ئاكپارتی ساختەكاری كردوە، ئەگەر ئەو ساختەكارییەش نەبایە سەرۆكی شارەوانی ئەنكەرا بۆ مەنسوور یاڤاش دەبوو.

© 2017 Hawler